previous no next

LIBER TERTIVS

CAPITA LIBRI TERTII

I. De synanche

II. Quae consequantur synanchicos

III. Quomodo curandi sunt synanchici?

IV. Quomodo synanchicos aliarum sectarum principes curauerunt?

V. De apoplexia

VI. De conductione, quam Graeci spasmon uocant, et distentione, quam tetanon appellant, et earum speciebus

VII. Quomodo discernimus raptum, quem Graeci spasmon uocant, a tremore atque saltu?

VIII. De curatione

IX. De hydrophobia

X. Quae est diffinitio siue agnitio hydrophobiae?

XI. Quae sequuntur eos, qui in hydrophobicam passionem proni ac decliues esse uidentur?

XII. Quae sunt similia hydrophobiae et quomodo internoscuntur?

XIII. Vtrumne animae an corporis passio sit hydrophobia

XIV. Quis locus in hydrophobicis patitur?

XV. Vtrum noua passio sit hydrophobia

XVI. Quomodo curandi sunt hydrophob[i]ae?

XVII. De acuto tormento, quod Graeci ileon appellant

XVIII. De satyriasi

XIX. De cholericis

XX. Quae sequuntur eos, qui cholerica passione afficiuntur?

XXI. Quomodo curandi sunt cholerici?

XXII. De defluxione, <quam> Graeci diarrhoeam uocant

DE SYNANCHE

[1] Celerum cum febricula passionum curationem praescriptis tradidimus libris; nunc autem earum, quae sine febribus esse noscuntur, ordinabimus, quo cunctarum perfecta distinctio compleatur. initium namque a synanchica passione sumemus, quae nomen a suspendii similitudine habet, quod non aliter quam laqueus praefocans interficiat, nam Graeci anchonas suspendia uocauerunt, siue quod spiritum continendo spirationem neget, Graeci enim συνέχειν continere appellant. alii uero etiam cynanchen uel lycanchen hanc passionem uocauerunt, siquidem frequenter haec animalia afficit. [2] nam canes cynas, lupos lycos uocauerunt, quorum quoque similes uoces siue ululatus in synanchica passione constituti, cum praefocari coeperint, emittunt.
Synanches igitur alia est sine manifesto indicio, alia cum uisibili atque manifesto, et alia intra oris spatium, alia exterius, alia ex utroque, hoc <est> exteriore atque interiore, parte dextra uel sinistra aut in utraque. denique quidam specialem discretionem etiam nominibus posuerunt, ut Valens physicus libro tertio Curationum. eam igitur, quae sine manifesto tumore est, sine nomine reliquerunt. eam uero, quae cum manifesto, si in utraque, aiunt, parte interiorum fuerit, cynanchen uocandam, [3] siquidem faciat difficultatem spirationis atque oculorum prominentiam et linguam procidentem, tamquam canibus auidis saepe contingit, cum ea, quae minime transuorare possunt, admonente natura auiditate impauida minas contemnentes inuadunt, quae saepe faucibus inhaerentia atque ancipiti retentione tardata neque percipere neque reddere ualuerunt. eam uero, quae in altera fuerit parte, paracynanchen uocauerunt. item in exterioribus atque utraque parte tumore constituto hyanchen appellauerunt, siquidem suum colla his saepissime inflationibus afficiantur, quos Graeci hyas appellant. at si interius atque exterius et in utraque parte fuerit tumor, tunc proprio nomine synanchen memorant nuncupandam, at si in altera fuerit parte, parasynanchen. [4] nihil autem refert speciales differentias proprietate nominum separare.
Antecedentes causae, quibus haec sufficitur passio, aliquae sunt occultae, aliquae manifestae atque ceteris quoque communes passionibus, maxime tamen conabiles atque laboriosi uomitus, plus etiam, si post cibum iam corruptum, item uinolentia uel niuis potatio aut exclamatio uehemens atque eodem modo perseuerans, quam Graeci monotonon uocant, item catarrhus et acriores cibi praeter consuetudinem accepti, item feruentia atque ignita medicamina pota uel purgatio per helleborum prouocata, quibusdam etiam feminis menstrualis retentio purgationis. afficiuntur autem hac passione magis uiri quam mulieres, quorum plus aetatis mediae et iuuenes quam pueri atque senes.

[5] Hanc diffiniens Asclepiades passionem secundo libro explanatorio Aphorismorum Hippocratis: "Synanche", inquit, "est humoris fluor siue humectatio faucium uel summitatis ipsarum saepissime ex capite accidens." sed hoc peccanter diffiniuit. omnis enim humoris fluor, quem rheumatismum uocant, multi liquoris est lapsus siue egestio. in synanchicis uero tumor uidetur et non, ut supra diximus, humoris plurimi egestio[nes], nisi hoc aliquando ex pressura uenerit. Nos uero iuxta Sorani sententiam synanchen dicimus difficultatem transuorandi atque praefocationem acutam ob uehementiam tumoris faucium siue in locis, quibus nutrimenta transuora[ui]mus. [6] adiecta est autem transuorandi difficultati praefocatio celerrima siue acuta ad discretionem tumoris tonsillarum siue uuae. ubi enim synanche fuerit, etiam tumor necessario locorum supradictorum consequetur; sed non illico, ubi tumor fuerit eorundem, etiam synanche nuncupatur, siquidem, qui mediocri difficultate fuerint transuorandi impediti, nondum synanchici uidentur. haec enim in magno tumore passio intelligitur habere substantiam, item ad discretionem praefocationis illatae per laqueum: est enim ipsa quoque acutissima atque celerrima praefocatio, sed non ex tumore descendens.

QVAE CONSEQVANTVR SYNANCHICOS

[7] Sequitur autem eos, qui iam passione tentantur, querela sine ulla ratione atque difficilis motus colli et gutturis, item saliuatio plurima praeter tumorem et subdolens faucium sensus cum asperitate sensibili, item difficultas transuorandi liquoris soliti saliuarum fluore collecti, tunc spirationis uelut impedimentum tamquam obstantis crassioris humoris.
Surgente uero ac crescente passione, si cum manifesto tumore fuerit, rubens factus uidebitur tumor faucium atque uuae et supra linguam partium et summitatis gutturis cum difficultate transuorationis omnium acceptorum, praefocatio etiam pro tumoris modo, spirationis difficultas et nausearum prouocatio, dehinc sicca tensio, si quis os aegrotantis aperuerit et digito linguam oppresserit, inuenitur.

[8] Crescente uehementius passione omnium tumor efficitur colli atque uultus et humoris crassioris ac saliuarum fluor, oculi prominentes, sanguinolenti et uenarum extentio. at si <in> peius increuerit, linguae ultra dentes ad exteriora prolapsio, ariditas siue siccitas faucium, articulorum gelidus torpor, pulsus celer, densus, iacendi difficultas, et magis in supino schemate uel in latere, frequens etiam sedendi cupiditas, item locutio non articulata, sed confusa atque cum dolore. at si in exitium passio coeperit ferri, liuor uultus, uocis amputatio, gutturis atque pectoris stridor et recursio siue recursus poti liquoris, pulsus defectio, quam Graeci ἀσφυγμίαν uocant, et quibusdam caninus uocis sonitus, quibusdam oris spumatio, tunc etiam necessario mortis effectus. [9] At si sine manifesto tumore fuerit passio, sequitur collorum tenuitas cum extentione atque subrectione inflexibili, item uultus <et> oculorum cauitas, frontis extentio, color plumbeus, spirationis difficultas plurima nullo, ut supra diximus, manifesto tumore siue inflatione aliqua apparente <neque in internis> neque in externis partibus, hebetudo plurima atque imbecillitas aegrotantis et celerrimus uel acutus cum praefocatione mortis effectus.
At si circum colla se ignis <s>acer infuderit siue in pectore apparuerit et fuerit perseuerans, frequentissime bonum portendit, siquidem ascensus tumoris ex alto ad superficiem uenire uideatur. at si sine ulla ratione adiutorii cuiusquam medicinalis beneficii repente non apparet, salutem negabit. [10] descensus enim a superficie corporis ad altiora monstratur. at si forte non secundo irruens uel ex alto acceptus ad superficiem fuerit ignis <s>acer, sed antecedens passionem aut eidem concurrens, omnia mala significat.
Humor autem plurimus siue saliuarum fluor in crassitudinem coactus, si in statu apparuerit, mala ostendit, post statum uero passionis salutaria pollicetur. alias enim plurimam praefocationem significat, alias corporis laxamentum. in quibusdam etiam <in> tantum tumor increscit, ut stricturam faciat in faucibus atque gutture et mento. est autem passio stricturae <et> acuta atque celeris et uehemens et saepissime continua, aliquando intercapedinata.

QVOMODO CVRANDI SVNT SYNANCHICI?

[11] Oportet in passione constitutos iacere loco lucido atque moderatae amplitudinis, nullo etiam odore corrupto, calido. est huiusmodi laxatiuus aer et qui primus tumentibus partibus misceatur. iacendi schema esse supinum conuenit paulo leuatius capite collocato, firma atque immobili positione uel qua se magis releuari aegrotantes dixerint. omnis enim motus dolidus est tumore oppressis. lanis etiam mundis ac mollibus et non infectis, dulci atque calido oleo infusis, colla praetegenda cum thorace adhibita articulorum blanda fricatione. [12] transmittitur enim naturalis uaporis laxamentum etiam ad illas partes, quae patiuntur. adhibenda quoque requies et abstinentia usque ad primam diatriton cum gargarismate laxatiuo, cuius species siue materias paulo post subiciemus.
Adhibenda etiam fomentatio olei dulcis calidi, et apponendae exterioribus partibus uesicae oleo dulci calido semiplenae. adhibenda etiam phlebotomia, si uehementer passio coegerit, intra diatriton. etenim indiget repentina sanguinis detractione ob celerrimum laxamentum. si autem minus necessitas impulerit, in ipsa diatrito uel durantibus uiribus etiam post ipsam phlebotomia poterit adhiberi, si tunc necessitas emerserit faciendi. [13] cuius facti rationem De specialibus adiutoriis scribentes docebimus. igitur intra diatriton phlebotomato erit post detractionem sanguinis caput fouendum atque collum oleo calido et ex eodem auribus quiddam immittendum, tunc gargarizandum. potum dabimus aquam calidam uel mulsum et non coaceruatim, sed paulatim, ne transuoratione graui ac percussu tumentia indignentur. at si in ipsa diatrito phlebotomiam adhibuerimus, oportet post detractionem factam circumungere corpus aegrotantis oleo dulci atque calido et faciem aqua calida mediocriter fouere, tunc sorbilem cibum dare, sed omnino tenuem uel fluidum, uel panem ex mulso tinctum. [14] at si transuoratio fuerit difficilis, qua obsistente non percipiant aegrotantes accepta, erit sufficiens uiribus fulciendis mulsum guttatim faucibus infusum; perseuerandum etiam usque ad declinationem passionis in alterna dierum cibi refectione.
Conuenit praeterea post phlebotomiam sequentibus diebus cataplasmatibus uti, quae circum colla erunt extrinsecus apponenda, miti tamen simplicitate confecta, ut est panis calidus ex aqua et oleo uel mulso diligenter emollitus uel pollines tritici aut hordei aut seminis lini aut foenugraeci, singula haec siue commixta ex calida et oleo et melle uel aqua, in qua <praecocta> fuerit hibisci radix aut contrita et admixta.

[15] Mutanda praeterea frequentius erunt haec cataplasmata, ne perseueratione sui corrupta corporis exhalatione in acorem ueniant. erunt etiam calefacienda, quo tardius maneant euaporata, positis extrinsecus saccellis ex cantabro aqua cocto confertis uel uesicis calida et oleo semiplenis. conuenit etiam spongiarum uaporatio expressarum ex aqua calida aut admixto oleo uel decoctione mitium materiarum laxatiuae uirtutis. apponendae quoque spongiae collo atque gutturi et his partibus, quae haustum negant, uel ori et naribus, <et> iubendus aeger aperto ore ad semet uaporem rapere. descendentes enim ad altiora haustu raptae uaporationes tumorem relaxant.

[16] Sunt etiam gargarismata congrua cataplasmatibus, ut oleum dulce est atque calidum uel calida et oleum, tunc mulsum aquatum et decoctum et lac singulare siue cum melle aut aqua admixtum, ut omnia detergantur, quae forte lactis tactu fuerant derelicta, ne remanentia feruore locorum in acorem ueniant. item utendum decoctione cantabri atque glycyrrhizae uel lini seminis ac foenugraeci, sed nusquam ad crassitudinem suco decoct[i]o, ne ob uiscosam tenacitatem humorum fluori connexa difficultatem facia[n]t spirationis, tunc etiam decoctione hibisci uel maluae agrestis aut myxarum Syrarum aut musci herbae atque palmularum pinguium uel fici suculenti, item suco alicae aut ptisanae.

[17] At si passio coeperit declinare, conuenit etiam Sybariticum et Creticum passum. ea uero, quae sunt leuiter stringentia, quae appellant stymmata, nunc incongrua iudicamus. his enim utemur, quoties initia fuerint passionis leuibus adhuc querelis affecto aegrotante aut dolore leui in faucibus uel uua. tunc enim etiam Thessalus adhibendam poscam iudicauit, siquidem pronos atque in passionem synanchicam decliues, necdum tamen patientes uocauerit. utendum denique non solum posca, sed etiam decoctione leuiter constringentium materiarum, ut rosarum, palmularum Thebaicarum, lenticulae, myrti, lentisci [mastichis], quae singula erunt in mulso decoquenda uel quolibet ex supradictis suco, quoties uiderimus constrictiuam uirtutem admixtione laxatiui liquoris esse frangendam. [18] facit etiam oryzae sucus atque diacodion medicamen mulso resolutum ac saepe substantia seruata faucibus illitum, non aliter etiam quod diamoron appellatur et dioporon et diamyrrhinon siue Andronios et Polyidae sphragis et anthera cum melle et omne medicamen, quod confectum sit ex malo Cotoneo aut Punico uel rosae floribus uel mali Punici cortice siue galla uel omphacio aut Lycio et his similibus.
Sed in augmento passione constituta illis utemur, quae supra iamdudum memorauimus. humorem praeterea ex feruore nutritum si glutinosum uiderimus factum, tamquam in oculis supernatantem, spongia calida detergimus, sin uero in alto fuerit constitutus, dipyreno immisso praetecto eius capite lana molli ac limpida. [19] etenim si remanserit, praefocationem magis accelerat. at si nimium altiora tenuerit, ut uideri non possit, erit tenuandus dando mulsum, sed praecoctum; est enim efficacioris uirtutis, quam si non fuerit coctum. quidam etiam ptisanam dederunt paruo sale admixto. sed sunt fugienda, quae usque ad sensum ueniunt mordicationis, siquidem tumoribus prouocatis fluor quoque humorum crassescat.
At si uenter officium non agnouerit, etiam clystere utemur inicientes aquam calidam cum oleo, nunc solam, nunc admixto melle. [20] etenim surgens ex isto liquore uaporatio collaxat tumentia, et egestus uenter facilia facit spiramenta non solum synanchicis, sed etiam sanis hominibus. manens enim alienitas grauat atque oppressione quadam acerrimas facit corporis exhalationes, quibus tumentia prouocentur, caput impleatur. sed post clysteris usum erunt etiam cucurbitae cum scarificatione apponendae, dimissionis tempore, at si continuatio fuerit, initio lucis, quo tempore etiam ceteris destructiuis adiutoriis uti conducit. apponendae aliae igitur collo tenus uel gutturi, quae loca anthereona Graeci uocauerunt, item ceruici siue neruis maioribus, quos tenontas appellant, [21] item singulas ex utraque parte sub aurium lamnis, quibus in locis etiam faucium positio esse perspicitur.
At si passio perseuerarit et aeger ad perferendam curationem fuerit mollis, ut ferri cuspide metu se contingi prohibeat, sanguisugas, quas Graeci βδέλλας appellant, apponemus iisdem locis, quae supra memorauimus. tunc post earum casum si minime factam sanguinis detractionem uiderimus, cucurbitas apponemus, ut praefecta sanguisugarum uulneratione raptu cucurbitae detractio compleatur; et olei fomento utemur atque cataplasmatibus consequentibus et uaporationibus, dehinc epithematibus oleo calido infusis, tunc superpositis spongiis ex eadem materia expressis uaporamus. [22] etenim sacellorum siccam uaporationem tamquam densabilem reprobamus. at si maior fuerit tumor, ipsam quoque linguam scarificamus atque fauces et palatum tenui ac longiore phlebotomo: etenim locali sanguinis detractione tumentia relaxantur. tunc post scarificationem mitibus gargarismatibus utemur.
Si declinare passio coeperit, etiam subunctionibus faucium uel interiorum utemur, ut melle decocto uel medicamine confecto decoctione agrestis maluae et foenugraeci seminis et lini cum amylo et melle et oleo uel uuae passae medio, proiecto ac secreto semine, contritis cum pane uel decoctione lini seminis uel melle et passo Cretico, quibus incocta sit radix agrestis maluae uel alicae atque lini seminis pollines. [23] at si passio perseuerauerit, secundo uel tertio scarificationem adhibemus, non solum gutturi uel tonsillarum uicinitati, quam Graeci anthe<re>ona uocant, et neruis maioribus ceruicis, quos tenontas appellant, sed etiam occipitio et palis et interscapulae, quod Graeci metaphrenon uocant, et pectori. etenim quamquam uehementer loca transuorationis patiantur, ceterae quoque partes corporis necessario consentiunt. multi denique non aduertentes rationem reuincendae passionis sola, auersione materiae pugnantes atque in liquidis causas ponentes [24] principaliter aiunt inguinibus cucurbitas infigendas, tunc praecordiis, tunc supra mammas cum scarificatione, dehinc gutturi atque collo eiusque partibus.
At si declinatio fuerit confirmata, dabimus cibo pultem atque oua sorbilia uel porcinum cerebrum longe seruantes omne, quod fuerit acre siue immodice apertibile uel inurens uel uinosum uel asperum aut aridum uel quod ualeat transuorationis loca lacessere. facile etenim passio ex occasione parua recurrit. apponenda etiam cerotaria ex oleo dulci aut cyprino uel glaucino aut irino confecta uel malabathrino cum radice hibisci. tunc lauacro utendum ac deinde uino.

QVOMODO SYNANCHICOS ALIARVM SECTARVM PRINCIPES CVRAVERVNT?

[25] Antiquorum Hippocrates libro, quem Ad sententias Cnidias conscripsit, ex utroque inquit brachio synanchicos phlebotomari. sed hoc erit euitandum, siquidem coaceruata sanguinis effusio animi faciat defectionem et propterea prohibeat tantum detrahi, quantum sufficiat ad relaxandam stricturam. diuidit etiam uenas sub lingua constitutas, quod est non solum inutile, uerum etiam noxium, siquidem incongrua sit ex locis patientibus sanguinis per uenas detractio. plurima etenim in exitum prouocata materies confluens necessario completis locis abstenta modum superat detractionis, ut grauatae partes potius aduentu quam releuatae recessu materiae uideantur. [26] Antiquorum Hippocrates libro, quem Ad sententias Cnidias conscripsit, ex utroque inquit brachio synanchicos phlebotomari. sed hoc erit euitandum, siquidem coaceruata sanguinis effusio animi faciat defectionem et propterea prohibeat tantum detrahi, quantum sufficiat ad relaxandam stricturam. diuidit etiam uenas sub lingua constitutas, quod est non solum inutile, uerum etiam noxium, siquidem incongrua sit ex locis patientibus sanguinis per uenas detractio. plurima etenim in exitum prouocata materies confluens necessario completis locis abstenta modum superat detractionis, ut grauatae partes potius aduentu quam releuatae recessu materiae uideantur.

[27] Vtitur quoque gargarismatibus calidis atque uaporationibus, quorum materiam non enarrauit. dehinc caput corradi et iugiter uaporari iubet spongiis, tunc contegi cerotario atque lana. potum dat aquam calidam et mulsum. passione declinante suco cibandos dicit, cuius speciem non enarrauit, nescius etiam, quod in plerisque declinatio post quinque dies uel sex adueniat et sit immodica usque ad eius initium cibi abstinentia. uaporare uero oportet, sed non caput magis quam colla atque gutturis exordium, quod Graeci anthereona uocant, tunc post uaporationem fouere atque cerotarium declinante passione apponere. item neque potum quantum dandum uel quomodo uel quando manifestauit. [28] Praeterea secundo libro De morbis clysterizandos inquit atque purgatiuis medicaminibus releuandos, quae Graeci cathartica uocant, quorum ex acrimonia magis tumentia prouocantur. phlebotomari quoque ex locis sub mamilla constitutis noxium atque putidum iudicamus, noxium, siquidem plurima oporteat corpora diuidi, cum neque facile sub uisum uenae deuenire possunt, putidum, siquidem sine ulla difficultate ex brachio potuerit sanguinis approbari detractio. dehinc iugis atque coaceruata materiarum detractio clysterum et purgatiuorum medicaminum et phlebotomiae uexabilis esse perspicitur. [29] item si plurima, inquit, praefocatio occurrerit, clysteris auliscum, quem nos tibiam dicere poterimus, faucibus inquit immittendum, incendens hyssopum, sulphur, bitumen, quorum rapere odorem praecipit aegrotantem per eandem fistulam. quorum sine dubio promptus est error. nititur enim immittere fistulam faucibus, quae neque aerem tenuissimum percipere possunt ui passionis oppressae. dehinc austero fumo aegros implendos existimat, quo saepe etiam sani praefocatione afficiuntur. ultimo etiam ex duobus brachiis atque uenis sub lingua constitutis sanguinem detrahendum probat, quod supra damnantes frustrauimus; non enim sine multa corporis uexatione fiet.

[30] Diocles uero libro, quo de passionibus et causis et curationibus scripsit, sanguinosos inquit homines ex utroque brachio phlebotomandos, eos autem, qui minus sanguinis habuerint, solum scarificandos. tum felle taurino cum herba pediculari, quam staphida agrian uocant, et nitro et cocco Cnidio iugiter inquit ungendos, utens etiam gargarismatibus iisdem. dat quoque sub lingua piper continendum, uaporans spongiis collum et cerotariis contegens, praecipiens aegrum tenuandum ultra, quam fas est. [31] neque nunc solos phlebotomandos sanguinosos probamus, sed omnes passione affectos permittentibus uiribus, neque ex utroque brachio, ut supra docuimus, neque acerrimis utendum unguentis et gargarismatibus, sicut neque in tumoribus oculorum similibus inunctionibus. etenim staphis agria etiam sanos plerumque synanchicos fecit, cum repente inflationem faucium fieri cogit. dehinc omnino neque tenuare deducendo corpus siue eius habitudinem conuenit medicinae, sed relaxare tumentia rebus congruis ac remissiuis.

[32] Item Praxagoras quarto libro Curationum synanchicos clysterizat et sudoribus prouocatis deducit; aliquando etiam phlebotomat, dans quoque medicamen uomificum, quod emeticon appellant. tunc uuam praecidit uel aliquando diuidit et pice lenta uulnera curat. sed horum iudicium ex aliis accipiendum probamus. nam uomitus ingens distentione et praefocatione saepe peremit. dehinc tumens uua laxatione indiget, non amputatione, sicut neque aliae quoque corporis partes, quae necessario erunt mitigabiliter relaxandae. [33] Erasistratus secundo libro Anatomicorum de singulis passionibus scripto in quibusdam inquit synanchicis uaporatione utendum spongiarum atque cataplasmatibus et ex uino medicamen transuorandum, quod catapotium appellauit, ex castoreo confectum. sed omnia peccanter: etenim uinum constringit, castoreum uero acerrimae esse uirtutis nemo negat, quae indubitanter sunt tumori contraria.
Herophilus de synanchicis nihil dixit.

[34] Asclepiades uero secundo libro Celerum uel acutarum passionum inquit: "Synanchicis conuenit sanguinis detractio atque uentris depurgatio et cataplasmata et oris collutiones et gargarismata et [su]perunctiones tenuabiles atque apertibiles, ut sunt ex hyssopo, origano et thymo, meliloto, absinthio, fici coctione, nitro, staphide agria, centaurea, elaterio, felle taurino, cedria", adiciens etiam cucurbitae usum cum scarificatione, negans quidem quicquam posse sanguinis elicere, siue, inquit, quod cum febribus sit passio, siue quod maior causa sit tumentium partium, quae contrario raptu superet cucurbitae feruorem, ut non possit efficere detractionem.

[35] Tum phlebotomiam probat ex fronte faciendam uel angulis oculorum uel uenis, quae sub lingua sunt, uel e brachio. "At si maior", inquit, "passio fuerit, diuidendae sunt fauces, hoc est tonsillae et partes supra uuam constitutae." etenim summa est in his aequalis siue par incisura, quam appellauit homotomiam. dehinc a ueteribus probatam approbat arteriae diuisuram ob respirationem faciendam, quam laryngotomiam uocant, uarie ac multipliciter peccans. omne etenim, quod acre fuerit atque tenuans, incendet tumorem. [36] ipse denique in phreniticam uenturos passionem multa inquit affici materie, ad haec eiusdem acrimonia<e>. est etiam noxia ex patientibus locis phlebotomia, sicut supra docuimus. item clysteribus utendum ob auertendam materiam uel auocandam a locis patientibus inconsequenter iubet. est enim contrarium detractioni per uenas ex patientibus locis faciendae, quam ipse probauit. item inordinaliter scarificandum primo, dehinc phlebotomandum iudicauit. etenim locales detractiones insidente atque confirmata et stante passione adhibendas probamus. [37] est etiam inexerciti medici ob febrium causam suspicari materiam raptu cucurbitae non elici. in usu enim uidemus sine ullo impedimento in febricitantibus effectum cucurbitae prouenire atque eductam detrahi materiam. adducitur namque caro et spiritus et sanguis. dehinc neque crescente accessione cucurbitas infigimus, tempore quo ad altiora materia conducitur.
Est praeterea tumentium partium molestissima atque periculosa diuisura. uehementes namque sanguinis effusiones efficit et quae prohiberi minime possint. [38] si enim easdem constringere uoluerimus, celerrima praefocatio consequetur; at si abstinere neglexerimus, celerior mortis effectus sanguinis effusione perspicitur, uel, si forte sanguinis fluorem effugerit quis, cancrum atque gangraenam non effugiet ob augmenta tumoris. nos enim naturali habitu constituta cum diuiduntur, quamquam constrictiue tractata saepissime tumescere uidentes, in tumore constituta, cum diuis[ur]a fuerint, ac si constringendi caruerint facultate, uehementius in tumorem <de>uenire [de]sperare poterimus. nam omnino in tanto tumore, in quo digitorum immissio improba esse perspicitur atque cataplasmatum et anagargarismatum usus aeger atque difficilis aegrotanti uidetur, quomodo non altiorum diuisura inimica saluti probatur?

[39] Est etiam fabulosa arteriae ob respirationem diuisura, quam laryngotomiam uocant, et quae a nullo sit antiquorum tradita, sed caduca atque temeraria Asclepiadis intentione affirmata. cui ne nunc occurrentes latius respondere uideamur aut tantum scelus angusta oratione damnemus, libris, quos De adiutoriis sumus scripturi, respondebimus. Themison uero sine febribus passiones recte curare Asclepiadem probans huic accusationi subicietur.

[40] Serapion primo libro Curationum clysteribus synanchicos euacuat atque phlebotomia et cataplasmatibus et unguentis acrioribus utitur et prouocatiuis et apertiuis, quae anastomotica appellant. praecauet autem in omni abstinentia cibum uel potum dare. sed est etiam hic facile accusabilis. etenim acria atque tenuantia excitare tumorem nemo dubitat, phlebotomia uero adiecta clysteribus uexabilis esse perspicitur. dehinc dicens materiarum nomina ea, ex quibus adiutoria conficiuntur, scribere neglexit, cum nullo alio quolibet adiutorio minus utilis cibatio atque potus probentur arte adhibita atque formata.

[41] Heraclides Tarentinus tertio libro Curationum de internis scribens: "Eos", inquit, "qui sanguinis multitudine uexantur, clystere praepurgatos phlebotomamus, nunc ex brachio, nunc ex uenis, quae sub lingua sunt, uaporationibus spongiarum admotis collo atque gutturi ex aqua calida, in qua fuerit praecocta ruta uel pulegium." tunc cataplasma apponendum probat, quod omen lysin appellamus, ex mulso confectum, cui erit admiscenda chamaepitys uel iris Illyrica aut ficus. nocte uero inquit cerotarium apponendum ex irino oleo atque resina iusta parte in comparatione[m] ponderis cerae. [42] in his uero, quibus locorum crassitudinem suspicatur, ungendas inquit fauces melle atque omphacio et anagargarismate utitur mulso, in quo praecoquit ficum uel origanum et admiscet piper. dat etiam elaterium in pondere denariorum septem, multis uero obolum dimidium cum melle et aqua aut mulso, dehinc medicamen, quod appellauit emeticon, <hoc est> uomificae uirtutis, et conficitur hoc modo: "Origani atque Heracleotici panacis manipulum accipiens demerge", inquit, "in uasculum rubri aeris, tum rhus, quod appellamus rubrum, heminas quattuor atque cepulas Germanas uiginti, quibus circumtollemus exteriorem corticem, et has quassantes immittimus. [43] tunc infundimus uinum Chium uel Rhodium aut Cnidium quattuor heminas et sub sole ante ortum Caniculae uiginti diebus atque post ortum uiginti diebus ponemus. tunc, cum fuerit liquor insumptus, infundemus alias quattuor heminas atque alio sub sole linquimus. tunc iisdem diebus mittimus medicamentum in pilam et conterentes formamus trochiscos, quorum maiores erunt drachmarum singularum et dimidiae, alii uero drachmarum singularum, item alii dimidiarum drachmarum. singulos dabimus uirium comparationi congruos cum mulso uel pro e[c]lectario cum melle. [44] etenim uomitum humoris uiscosi efficit et uentrem deducit. aliqui", inquit, "etiam [m]ela[n]terium admiscent et tapsiae sucum obolos tres." at si difficilis fuerit uomitus, penna oleo ueteri intincta atque faucibus immissa prouocandum probat. utitur etiam aliquando medicamine ex omphacii suco et elaterio confecto atque diagridio cum nigro helleboro et sale, si fuerint in uomitum difficiles aegrotantes, uel elaterio cum aceto et ruta et rursum elaterio cum sinapi et salibus.
"Eos", inquit, "qui perfrictione synanchici fuerint effecti, phlebotomari prohibemus atque clysteribus depurgari, ceteris uero omnibus ex qualibet causa synanchicis effectis erunt haec adhibenda." [45] fulciendos etiam omnes iudicat uel nutriendos sola aqua uel mulso, cetera quaeque ciborum prohibet. sed hoc omne experimentum siue tentatio promptissime ex occultis suspicionibus uidetur esse prouisa. etenim Empiricus solam seruationem intuens, quam teresin uocant, sanguinosos nunc phlebotomandos existimat non aduertens, quia omnes synanchicos ob stricturae uehementiam oportet phlebotomari permittentibus uiribus. denique ridendum est etiam, quod eos, qui ex perfrictione synanchici fuerint effecti, phlebotomandos negat non aduertens praesentia et inquirens factorum causas.

[46] Noxia etiam sunt cataplasmata, quae adhibenda probat, atque uaporationis genus acrimoniae causa earum specierum, quas admiscendas iubet, siquidem sunt incendiosa<e>. item uomifica, quae emetica appella<n>t, etiam non tumentia in tumorem faciunt deuenire. etenim ferulago, quam thapsiam appellant, sufficiens est etiam putredinem partium, quas attigerit, facere atque inflare naturali habitu constitutas; non aliter etiam illa, quae conficiuntur ex cepe et omphacii suco et rhu rubro uel horum similibus; item oleum uetus acre est. illa uero, quae cathartica appella<n>t, per clysterem adhibenda, quae nos purgatiua uocamus, turborem magnum faciunt atque stomachum uexant et cetera quaeque neruorum. est praeterea iners tempus dandi cibi non definire.

[47] Nostrae etiam sectae quidam adhuc ueterum errore detenti insuetas graues materias adhibendas probauerunt, nunc urinam siue fimum humanum cum melle et myrrha atque ruta, nunc centauream et absinthium et abrotanum et thymum et aristolochiam et tymbram, quam nos satureiam dixerimus, et sinapi, nunc Pythagoricum atque Zopyrium trochiscum nomine inuentoris appellatum, nunc Polyidae sphragida, quam appellant, atque constrictiua, tum unctiones et cerotaria ex unguentis sampsuchi atque roris marini, quorum singula tumoris sunt prouocatiua ob feruoris nimietatem atque desiccandi uirtutem et recorporandi, cum sit celeritas passionis ac simplicibus curanda uirtutibus.

DE APOPLEXIA

[48] Apoplexia dicta est, quod tamquam ex letali percussu repentinum faciat casum. est autem oppressio saepe sine febribus repentina et quae sensibus priuet corpora, et semper celerrima et numquam tarda esse probatur. sed eius antecedentes causae communes cum ceteris esse accipiuntur, magis tamen iugis adustio et perfrictio uehemens et indigestio frequens, lauacra excitata, usus etiam ueneris et magis in senibus, item uulneratio membranae, in pueris uero etiam uehemens saltus membranae cerebri.

[49] Quibusdam igitur ante casum nullum praeuidetur signum, quibusdam uero praecedunt quaedam significantia passionem, ut grauedo uel dolor capitis aut uertigo aut aurium tinnitus et in solitos usus difficilis motus, uultus maestitudo, saltus membrorum et magis prae ceteris partibus labrorum, tremula locutio et ueluti minus expressa aut interruptio proferendi sermonis sine ulla ratione uel obliuio mox dictorum, uultus etiam plenitudo, egestionum difficultas. sed haec communiter antecedunt uel praeeunt etiam his, qui in epilepsiam uel furorem uenturi uidentur.
Irruente passione uocis amputatio sequitur et mentis oppressio ex repentino casu, immobilitas perfecta totius corporis atque conductio uultus, [50] quibusdam etiam suspensio palpebrarum atque oris hiscens distantia, pulsus densus et quadam persecutione fugatus, articulorum gelidus torpor, parua respiratio, color plumbeus atque inuoluntaria lacrimatio; peiorante passione atque in exitium aegrotantis crescente uultus adductio, ita ut longior nota uideatur imago, praecordiorum prominentia atque totius corporis frigidus torpor, pectoris stridor et superiorum partium sudores frigidi, immobilis etiam et supersuspensa palpebrarum ac superciliorum positio.
At si passio fuerit leuigata et in salutaria deuenerit signa, corporis fugabitur torpor atque frigus redeunte feruore, partes etiam quaedam saltu errantes mouebuntur in his, qui omnino caruerant, et distillatus humor faucibus transuoratur, quamquam difficile, nec tamen prisca intercessione impeditur. [51] punctus etiam uel inclamatus aegrotans palpebram mouet atque labia conducit significans sese audire uocantem posse; et uniuersali dicto, quod Graeci catholicon uocant, quidam prima die moriuntur, quidam duobus uel tribus diebus superuiuunt, alii uero saluantur, quorum alii statim sese resumunt, alii paralysi partis uel partium corporis uexantur. item quidam parua conuersione mentis afficiuntur, ut aut alienentur aut tristes et somniosi uideantur <a>ut, si eos quisquam e somno excitauerit, aliquid alienum loquantur.

[52] Est autem passio stricturae atque celeris et acuta et uehemens et in senibus abundans et hiemis tempore et autumni fine. uocatur etiam a quibusdam paraplexia. uehementius autem in ista passione patitur caput, sicuti coniciendum ex his, quae antecedunt, atque corporis oppressione. et sunt difficil<ior>es curatione[s] fortium hominum debiles: etenim oppressionibus magis superantur atque ferre maiora adiutoria minime possunt. hinc etiam specialiter difficilius <feminas a> uiris curari perspicimus atque senes et pueros a perfectis aetatibus et tabidos magis quam qui habitudine uigent, item eos, qui praetacti fuerint aegritudine, magis quam qui nulla fuerint morbi contagione sauciati. [53] adiuuat etiam difficultatem hiems, non solum quod corpora denset, uerum etiam quod quibusdam adiutoriis oppugnet, ut gestationibus liberis ac nudis.
Similis autem ac uicina est apoplexiae lethargia, epilepsia, matricis praefocatio, secundum aliquos et paralysis et grauatio, quam Graeci caron appellant, et dissolutio. discernitur ergo a lethargo, siquidem omnis lethargus in febrem atque cum febre fiat, rarum habeat pulsum et neque semper sensibus priuet, apoplexia uero et sine febribus fiat et paruum atque densum faciat pulsum et repentinum tamquam ex letali percussu faciat casum; item quod ex membranae uulneratione apoplexia fiat, lethargia uero numquam.

[54] Discernitur etiam ab epilepsia, siquidem epileptici quidem totius corporis conductione agitentur et spumas agant, apoplecti uero numquam, item post accessionem epileptici integro habitu consurgant frequentius, apoplecti uero paralysin partium sustineant, item apoplexia acuta atque celeris semper accipiatur, epilepsia uero etiam tarda saepissime inuenitur.
Item matricis praefocatione discernitur, siquidem <non> praecedat capitis querela matricis praefocationem, item in accessione conducta atque sese sustollens matrix inueniatur, in apoplecticis uero hoc numquam contingat, [55] dehinc cessante accessione apoplectae feminae nesciant gesta, illae uero, quae matrice fuerint praefocatae, resipiant atque narrent, quemadmodum fuerint oppressae. item matricis praefocatio tarda esse perspicitur, hoc est chronia, apoplexia uero numquam.
Discernitur etiam paralysi apoplexia, quamquam idem multis uideatur ueteribus, ut Hippocrati et Diocli et Praxagorae et Apollonio Citiensi et Demetrio et si qui praeterea. inquiunt enim apoplectos toto corpore uitiatos paralysi, paralyticos uero particulis.

[56] Themison uero capitis uel in capite paralysin cum mentis impedimento proprie apoplexiam uocat, in aliis uero partibus corporis sine impedimento mentis hanc ipsam paralysin. sed non oportet certare de his, ex quibus curationis ratio non sumetur. solum tamen commemorandum est, quod apoplexia celeris atque acuta natura intelligatur, paralysis uero propria, quae dicitur tarda, semper intelligatur. item grauatio et dissolutio inter resumptionem ueniunt et numquam praecordia suspendunt et neque difficultatem resurgendi, ut alii, faciunt.

[57] Curationem uero principaliter apoplexiae nullus nobilium priscorum tradidit, siquidem paralysi generaliter hanc ascribendam. solus Hippocrates ait apoplexiam uehementem soluere impossibile, imbecillem uero non facile. item aliarum sectarum successores aceto atque oleo caput fouent, ceteras autem partes corporis uino et oleo lanis contegentes rudibus atque intrectatis. secundo studiose caput fouent admiscentes hederam uel serpyllum aut peucedanum, quorum fugienda est acrimonia atque constrictiones.
Adhibenda est igitur passioni congrua curatio. nam locandi sunt aegrotantes loco lucido mediocriter atque calido. [58] utendum etiam articulorum blandi tactus continentia atque limpidae lanae tectione mediis partibus, capiti[s] et collo. adhibenda etiam olei fomenta dulcis atque calidi, et expressa ex aqua calida spongia uultus circumtegendus. potus dandus aqua calida uel mulsum distillandum sensim faucibus.
Adhibenda etiam phlebotomia, non necessario exspectata diatrito, dimissionis tamen tempore uel circa primae lucis exortum, cum ex aliqua parte corporis frigidus torpor uisus fuerit egelari. etenim qui prius quam haec prouisa sunt, in materiae detractionem festinant, latenter accessionis tempore decepti phlebotomiam adhibent uel certe iam exspirantes aegrotos phlebotomando nihil prodesse potuerunt, [59] siquidem neque materiae fieri potuerit exitus, cum corpus desertum exitum sanguinis negat, quamquam diuisa uenula uideatur. Adhibenda etiam abstinentia usque ad primam diatriton, tum unctio calida atque spongiarum calida expressarum uaporatio et sorbilis cibus uel panis aqua calida infusus uel mulso. at si uentris officium [non] cessauerit, clyster simplex adhibendus cum cucurbitae appositione cum scarificatione, tempore quo saepissime docuimus, occipitio atque omni spinae. spongiarum uaporatione utendum et cataplasmatibus laxatiuis, tum radendum caput totum et multis partibus eius cucurbitae similiter apponendae et usque ad declinationem passionis alternis diebus cibus dandus uel, si uiribus fuerint aegrotantes fatigati, erunt quotidie nutriendi.

[60] At si passio declinauerit, cerotaria apponenda et in oleum uel in calidam et oleum deponendum atque fouendum corpus. tunc uarius cibus dandus adiectis oleribus, tunc piscibus et uolantum carnibus; dehinc etiam lauacrum adhibendum atque pomorum quicquam dandum, dehinc uinum. seruandus etenim magis est supradictorum counatus atque coaceruatus usus ob passionis difficultatem.
At si quisquam ex apoplexia liberatus aliquas corporis partes paralysi uitiauerit, harum curationem ex libris, quos De tardis passionibus scribentes docebimus, sumendam iubemus. eos uero, qui membranae uulneratione in hanc passionem cadunt, ita curandos monemus, ut inferius demonstrabimus.

DE CONDVCTIONE, QVAM GRAECI SPASMON VOCANT, ET DISTENTIONE, QVAM TETANON APPELLANT, ET EARVM SPECIEBVS

[61] Consequens est de conductione atque distentione et earum speciebus dicere. utraque igitur passio ab accidenti nomen sumpsit, conductio a conducendo atque contrahendo, extentio ab extentione patientium partium. sed eius species sunt emprosthotonia et opisthotonia, quas nos pronum raptum atque supinum appellare poterimus, alterum ab eo, quod in anteriora conductionem facit, alterum, quod ad posteriora.

[62] Sed antecedentes causae supradictarum passionum sunt hae: percussus maiorum neruorum, quos tenontas appellant, uel supra ipsos iacendi iugis positio duris incumbens suppositis uel graue quicquam ceruicibus impositum uel meracum potum aut profunda perfrictio aut, ut saepe contingit, uulneratio neruorum uel musculorum atque uinum iisdem uulneribus manentibus potum uel frigida. et magis eo tempore, quo sordibus carentia purgari uulnera uidentur uel in cicatricem uenientia, saepissime raptus occurrit, aliquando etiam celerius, hoc est adhuc uulneribus in tumore constitutis.

[63] Est autem iuxta diffinitionis formam conductio, quam spasmon Graeci appellant, inuoluntaria tensio atque conductio partium cum uehementi[a] et acuto dolore ob stricturae nimietatem. distentionem autem, quam tetanon uocant, Asclepiadis sectatores dicunt extentionem corporum, ut alii uero partium, nescii quomodo etiam uoluntate tendimus quasdam partes et in his, qui satyriasi uexantur uel podagra, extensio est genitalium partium uel pedum nec tamen distentio, quam Graeci tetanon uocant. alii aiunt distentionem esse tensionem musculorum secundum colla atque buccas, quos siagonitas uocant, cum tensione ac dolore effecta<m>. [64] alii nostrae sectae scriptores pro tensione conductionem uocauerunt, sub alio nomine id ipsum significantes. hanc enim causam passionis esse uoluerunt. Sed his omnibus communiter respondendum est, quomodo causa a passione plurimum differt. dicendum est igitur, non quae causa sit distentionis, sed quae sit distentio. etenim causa siquidem sit occulta, discrepat atque pro captu mentis signorum uaria esse inuenitur; ea uero, quae concurrunt passioni, hoc est conductioni, prompta atque manifesta et omnibus intelligibilia esse probantur. [65] et est tentandum, ubi res patiuntur, <ut> ex his, quae non discrepant, disciplinam tradamus.
Secundum nos igitur distentio est siue extentio, quam, ut supra diximus, tetanon Graeci uocauerunt, inuoluntaria tensio, recto atque inflexibili porrecta cremento collorum ob uehementem stricturam siue tumorem; raptus uero posterganeus, quem opisthotonon Graeci uocant, est inuoluntaria retractio ob nimiam stricturam siue tumorem; pronus item raptus, quem Graeci emprosthotonon uocauerunt, inclinatio colli in anteriores partes inuoluntaria ob uehementem tumorem siue stricturam. [66] sed inuoluntaria haec dicta sunt ad discretionem eorum, qui uoluntate sua colla hoc schemate componunt; ob tumorem autem siue stricturam ad discretionem <eorum>, qui ligationibus tormentuosis organi eas partes positas habent.
Tentantibus igitur in has passiones deuenire haec obueniunt: difficilis ceruicis motus, iugis oscitatio, et magis loqui uolentibus; sequitur etiam non sine dolore iacendi positio atque neruorum maiorum, quos tenontas appellant, leuis tensio et durities, punctio interpellans ex spina usque ad occipitium atque bibendi difficilis transuoratio, contemptibilis tamen, [67] temporum dolor et magis eo tempore crescens, quo hiscere atque os aperire uoluerint patientes, auditus grauis, linguae impedi mentum et imprompta locutio, saliuarum fluor continuus, surarum atque uestigiorum dolidus sensus et sine ratione ueluti ridens uultus cum quadam mobilitate suarum partium. Ascendente passione atque erumpente distentio dura et durities partium fiet cum dolore uehementi colli atque musculorum, qui buccas colligant, rubor uultus et colligatio supradictorum musculorum, dentium quoque concubitus, hoc est incumbens confixio, sudor plurimus, articulorum frigidus torpor, [68] pulsus obscurus, extensio colli, spiratio difficilis, contractio crurum atque manuum, et infusi et destillati liquoris in os recursio per nares fiet; quibusdam etiam mentis alienatio cum celerrima spiratione sequetur, gutturis et pectoris stridor.
Sed tetanicis recto ductu distenta magis uidentur colla atque ita, ut inflexibilia fiant. opisthotonicis uero contractus ad posteriores partes fiet cum nimia tensione atque dolore dorsi et clunium. his etiam crura conducuntur et neque manus distenduntur; digitos conductos atque implicitos habent, ut Hippocrates ait, et maiorem digitum, hoc est pollicem, cum ceteris tenent, ut frequentius contingit. [69] se quoque continere non possunt, sed quadam mobilitate resiliunt, cum dolor irruerit. hi sunt peiores tetanicis et omnibus alteris, quoties non sine uulnere, sed in uulneribus propriorum ac salutarium locorum his fuerint affecti passionibus. emprosthotonicis autem colla conducuntur in anteriorem partem atque mentum pectori configitur, tenduntur ilia et praecordia cum frequenti delectatione urinae egerendae et difficili flexu digitorum.
Liberari uero ex his omnibus difficile est aegrotantes, si in uulneribus spasmus emerserit uel si spinae fuerit innata durities. [70] at si sine uulneribus spasmus irruerit, facilius liberantur. febrem uero secundum Hippocratem in spasmum uenientem salutarem accipimus, spasmum autem in febrem perniciosum, quamquam <quidam> eius excludant sententiam dicentes, quia secundum ipsum febres corpora grauant, multo magis geminant incommodum cum uehementibus doloribus. "Laxat enim", inquiunt, "tumorem naturalis ac mediocris feruor, febrium uero acer et contra naturam immodicus uexat. quapropter ex minutione eorum, quae passionis sunt, spem futurae sanitatis melius accipimus."

QVOMODO DISCERNIMVS RAPTVM, QVEM GRAECI SPASMON VOCANT, A TREMORE ATQVE SALTV?

[71] Discernens raptum a tremore atque saltu Demetrius Herophili sectator in corporibus inquit raptu uexatis motum fieri per extentionem atque conductionem, in iis uero, qui tremore afficiuntur, agitatione crebra, item in his, qui saltu afficiuntur, leuabilem et ponibilem motum fieri indicauit et magis in partibus sensibilibus ac neruis, qui uoluntario motu subiecti sunt. [72] spasmum uero etiam in colligationibus membrorum fieri sensit et non solum in quibusdam sensibilibus partibus, uerum etiam in his, quae sensu carent. atque ita inquit gaudio quaedam membra saltum sustinere, quaedam uero numquam. item senectute tremorem fieri, non raptum asseruit. addendum tamen, quomodo sine ulla distentione saltus mouetur atque tremor efficitur, cum tensione autem uehementi raptus membrorum fiet.
Item secundum Asclepiadem extensio atque conductio partium tarda et perseuerans esse perspicitur, [73] spasmus uero breuissimi temporis et celerrimi tremor. sed saltum ab his discernentes quidam Asclepiadis sectatores aiunt non extensione uel conductione fieri, sed leuatione ac depositione. quod quidam non consenserunt. "Etenim ex tanta leuatione", inquiunt, "atque depositione, <quam> sustinent, aeque leuata ut deposita, extentionem atque incuruationem uel flexum <fieri> probant." hos denique motus manuum, quos ita fieri perspicimus, medium aiunt esse saltum raptus atque tremoris magnitudine [h]ac distantia temporis; iugem extentionem atque conductionem in tremore fieri magis quam in saltu, raram uero in raptu, [74] item paruam extentionem ac conductionem in tremore, maiorem uero in saltu, item ingentem in raptu. dehinc nomen quoque dicunt communius esse atque late diffusum saltum. solemus etiam cordis saltum uocare et arteriarum motum. Hippocrates denique inquit frontis uenas saltum sustinere, et neque tremor in his partibus fiet, est enim passio neruorum. sed his respondendum est oportere etiam uenas atque arterias et raptu uexari atque tremore affici, quantum in ipsis est, siquidem etiam motus earundem partium alios atque alios fieri magnitudine atque temporis distantia differenter uideamus.

DE CVRATIONE

[75] Aegrotantes iacere oportet loco sufficientis magnitudinis, lucido mediocriter atque calido, nullo etiam odore infecto, mollibus atque calidis stramentis. prima enim celeritatis morborum mitigatio est straminum mollities. dehinc sine cibo facimus aegrotos usque ad primam diatriton, si uires permiserint, summo cum silentio iacentes. tum lanis mollibus ac mundis oleo dulci et calido infusis colla circumtegemus et buccarum musculos, quos siagonitas uocant, et maiores neruos ceruicis — tenontas appellant — , tum clunes atque omne, quod doluerit. [76] sed ob permanentem feruorem erunt extrinsecus apponendi saccelli uel cuiusquam materiae uaporationes aut uesicae oleo calido repletae aut panni calidi aut, ut supra dictum est, saccelli lini semine torrido pleni uel cantabro feruente aqua et oleo decocto. articulos quoque manibus tenentes calefacimus et sudorem ob pressuram ac turborem uenientem pannis calidis excipimus. frigescit enim permanens et consensu[m] partium [in] passionem ge[r]minat.
At si uehementes fuerint dolores, erit adhibenda phlebotomia dimissionis tempore atque ante tertium diem, si passio coegerit, si minus, in ipsa diatrito aut post ipsam, uiribus permittentibus. [77] tunc <os> colluere aqua calida permittimus et potum accipere. in ipsa uero diatrito oleo dulci atque calido et mulso corpus omne perungemus, ora etiam aqua calida fouentes. tunc cibo nutrimus sorbili atque tenui ex alica uel amylo aut pane ex mulso uel pane insucato ex eodem mulso. oportet enim etiam cibum ebibi potius quam masticari ob dentium conclusionem, quam leuiter digitis aperire tentabimus prohibentes ligneos, ut plerique adhibent, cuneos. etenim quassationem partium atque indignationem faciunt toto tempore cibi sumendi permanentes. [78] tum ceteris diebus ea, quae fouimus, cataplasmatibus curamus, dehinc etiam spinam totam lini semine cum polline et foenugraeci semine singularibus uel commixtis ex aqua mulsa cataplasmamus superponentes extrinsecus quicquam de supra memoratis calefactionibus, quo possint cataplasmata multo tempore calida permanere. item per clysterem oleum calidum inicimus uel calidam et oleum aut aquam, in qua fuerit decoctum semen foenugraeci uel radix agrestis maluae. simul etenim et stercora detrahimus pr[a]em[in]entia et tumentes partes fouendo relaxamus.

[79] Vtimur praeterea cucurbitis, et magis cum passio sumpserit statum, sed in accessione leuibus, in dimissione uero etiam scarificatione adiecta. erunt autem infigendae occipitio et collo, sed aliquando ante impositas cucurbitas expressas spongias ex aqua calida et oleo aut decoctione foenugraeci aut lini seminis aut hibisei apponemus. apta etenim uehementer ex his uaporatio lentescentis liquoris neruis laxandis accipitur et quae musculos buccarum, quos siagonitas uocant, sit sufficiens relaxare. tunc post uaporationem cataplasmatibus utendum. [80] aliqui denique non sine ratione commoti etiam teneris et exercitis pellibus agnorum uel haedorum oleo calido tinctis atque madefactis loca patientia uaporauerunt.
Damus etiam oleum calidum ore continendum, et quamquam omni tempore conueniat, magis tamen, cum cataplasmata apponimus, hoc probamus faciendum, quo ex interioribus quoque buccarum colligatio laxatur, cibum dantes alternis diebus, donec passio declinet, si uires aegrotantis permiserint, in iisdem perseuerabimus, solam aquam calidam uel mulsum calidum dimissionis tempore offerentes.

[81] Tunc cum ex parte passionem mitigatam senserimus, embasim olei uel aquae et olei adhibemus, cuius rationem atque ordinem libris Specialium adiutoriorum docebimus. dehinc quotidianis diebus humaniore cibo nutrimus praecauentes etiam nunc dura quaeque ac difficilis transuorationis dare mandenda, sed magis pultes offerentes uel olera uel cerebra uel pisces teneros et omne, quod facile accipi ac digeri potest, ne ob uehementem masticationem naturales colligationes buccarum, quas Graeci chalinos uocant, moueantur. [82] erunt praeterea loca ipsa, quae patiuntur, cerotario curanda ex oleo dulci uel cyprino confecto, item diachylon medicamento et quod appellant Mnaseu. tunc etiam acopis utemur, quae fiunt ex amylo atque adipe et ex infusionibus ac decoctionibus foenugraeci et lini seminis et his similibus. tunc lauacrum adhibemus praecauentes aquam frigidam. dehinc dabimus etiam uinum, ut saepe docuimus, qualitate atque natura et quantitate congruum.

[83] Veterum medicorum Erasistratus tetanicam passionem non memorauit. Herophilus uero nihil plus inquit, nisi quod uehemens opisthotonia rectiora faciat ea, quae nodorum spinae euulsione arcuata uidentur, et quod febri cula irruens passionem soluat. item Serapion primo libro Curationum sic inquit curandos tetanicos quernadmodum phreniticos, quapropter sumendae sunt contra ipsum responsiones, quas de phreniticis dicentes docuimus. item ex his curationem huiusmodi passionis tradiderunt:
Hippocrates libro, quem Ad sententias Cnidias scripsit, cerotario inquit ungendos opisthotonicos et aqua calida eorum crura fouenda. [84] iacere iubet in lineis stramentis utens ad uentrem mouendum collyriis, quae appellauit balanos, et potionibus ex radice bryoniae et dauco atque uino confectis. offert praeterea farinam coctam tepentem in partem cibi, ut saepissime facit, permittens etiam uinum superbibendum, quando uoluerint aegrotantes. tetanicos uero phlebotomat non aduertens adhibendam uere phlebotomiam, sed non solam. non enim dignum atque sufficiens tantae passioni[s] unum adiutorium esse probatur. item collyria siue balani et potiones supra memoratae et uinum intemporaliter datum patientibus contrarium atque saluti noxium monstratur. [85] <t>alia enim tempore importuno neruis officiunt.
Item secundo libro, quem De morbis scripsit, ait esse aliquando conducibile<m> tetanico sine uulnere effecto atque primaeuo corpore et habitudine uigenti aestatis tempore plurimae frigidae ablutionem, siquidem feruorem reclamet ac reuocet. dat etiam nigrum helleborum cum pipere et lacte asinino carne concocto potat atque sternutamentum commouet. mirandum igitur, quod in his, qui tali passione afficiuntur, frigida utendum existimat Hippocrates, qui iamdudum ait frigida quaeque esse inimica ossibus, neruis, dentibus et cerebro. [86] sternutamenta etiam commouere tumores nulli dubium est. item asininum lac nulla ratione laxare tumentia probatur, dehinc stomachum euertet, siquidem sit taetri odoris et saporis. item helleborum nigrum neruos obsidet atque purgando uel deducendo corpus exagitat.
Diocles libro, quo passiones atque causas atque curationes scripsit, tetanicis inquit adhibenda mictoria medicamina, quae appellauit diuretica, tum uentrem deducendum atque <e>uacuandum. dat etiam bibendum passum aquatum pueris uel his, qui ex uulnere in passionem ceciderunt. prohibet etiam cibum dari et iubet ea, quae passione tenduntur, uaporari et emolliri. [87] item tertio libro De curationibus similiter clystere utitur et uinum dulce dat bibendum adhibens uaporationes nunc siccas, nunc humectas, et ungit cerotario atque lanis patientia contegit loca.
Sed ex his primo mictoria uesicam mouentia omnes prouocant neruos, qui tunc summo atque attento sensu habit<u>antur. dehinc clysteres acerrimi adurendo tumores asperiores efficiunt, quos adhibendos existima[n]t. est etiam uinum repugnans, priusquam passio declinauerit, et quamquam omne, magis tamen dulce, non opportune datum. inflat denique etiam sanos et indigestos atque inutiles et implicitos facit. [88] est etiam profecto peccantius prohibito cibo uinum dare. item uaporationes humidae siccis atque aridis repugnant, et usus cerotariorum soli passionis declinationi conueniens inuenitur.
Praxagoras tertio libro Curationum uaporationibus utitur et clystere et uomitu. quanta autem uexatio sit uomitus, arbitror superfluum dicere. est enim etiam impossibilis usus eius in his, qui neque ad transuorandum potum os aperire possunt.
Heraclides Tarentinus secundo libro Interiorum passionum tetanicos et opisthotonicos clystere curat et praepotat iure gallinaceo et lasere, cum primo sint haec uentris inflabilia, item laseris uirtus acerrima, clysterum uero incendiosa.

[89] Dehinc Asclepiades secundo libro Celerum uel acutarum passionum: "Incipiente", inquit, "dolore tetanicos aqua calida fomentamus nocte atque die", scilicet ut praeter incongruae qualitatis percussum etiam temporis peccato atque immodicae quantitatis dolentia prouocentur, cum sit tunc mitigationis atque blandimenti opportunitas; "interea", inquit, "saccellis ex milio confertis uel cachry uel salibus", quae quidem sine dubio ob acrimoniam acutis passionibus sunt contraria, tamquam acre collyrium his, qui acutis doloribus oculorum afficiuntur. hic praeterea etiam inquit aridas uaporationes operantius mederi, quam cataplasmata medentur, non aduertens, quia tunc nerui ob colligationem tumoris indigent laxamento atque indulgentia. [90] ex siccis autem uaporationibus, ut etiam ipse confitetur, siccantur et tenuantur et arescunt corpora. conuenit etiam, inquit, cataplasma simplex, quod omen lysin appellant, pueris atque mulieribus et uiris, quorum corpora fuerint dimissa atque molliora uel tenera, cum potuerit id omnibus conueniens dicere. quid enim tam uanum atque, ut ita dixerim, ridiculum, quam ob usum cataplasmatum naturam uel aetates ac uitae consuetudinem praeseruare? dehinc possunt pueriles aetates uel muliebria corpora non libere educata neque molliora inueniri, quo fiet, ut communiter in omnibus utilissimum cataplasmatis adiutorium prhohiberi uideatur [91] ob istius errorem, qui non manifestis intentionibus res aduertendo falsis curationibus implicatur. adhibet etiam clysteres acerrimos atque uehementius operantes salutarem putans ex his febrem generari, quo raptus siue adductio materiae e partibus patientibus ad intestina fiat. quae igitur maior accusatio esse potest acerrimi clysteris, quam quod febrem facere promittatur? quid enim utile ex eo sperare possumus, ex quo id perficitur, quod etiam sine tetanica passione graue corporibus existimatur?

[92] Probat etiam uehementes feruores similis acrimoniae iubens saccello sale pleno aqua calida tincto partes, quae patiuntur, uaporari, tunc duobus cauteribus alternis sales incendi, ut ex ipsis inuadens quaedam spiratio penetret altiora. sed horum acrimoniam iam pridem reprobauimus. item ignem plurimum accendens et superponens aegrotantem omnes spondylos spinae oleo per diem atque noctem iugiter fricat. at est uehementer culpabile. omnis etenim impressio et tumentia et dolorem geminat. item iugiter diem atque noctem id facere iubet, <cuius> usu<s> etiam sanos potest quadam uexatione in consensum mittere, quippe cum saepe in uno latere iacentes atque eodem tardantes schemate uexemur. [93] item plurimus <ignis> densat; denique etiam in feruentibus lauacris corporis superficies <densari> perspicitur. et quid ultra dicam, cum sit recorporatiuae uirtutis paroptesis, tetanos autem mitigatione indigeat ob celeritatem sui?
Item ait cucurbitam utilem magis quam phlebotomiam huic probari passioni, nisi, inquit, febres, prohibuerint materiae detractionem uel in uenis plurima fuerit plenitudo. tunc enim erit phlebotomia adhibenda in ipsa uehementiae summitate. difficile enim inquit detractionem fieri corpusculum posse tempore dimissionis. [94] sed dicimus contra neque raptum cucurbitae posse febribus cohiberi, sicut in ipso saepe opere probauimus, neque melior phlebotomia uel praelatior usus cucurbitae esse potest. etenim in augmento phlebotomia locum habet, quo tempore cucurbitam adhibere non licet, <ut> neque cucurbitae tempore phlebotomiam, quo noxia probatur. tempus etiam phlebotomiae illud est, quod etiam aliorum amputantium adiutoriorum, ut est dimissionis in totius augmento passionis. in accessione enim simpliciter mitigantibus utemur adiutoriis. Asclepiades autem ob exstinctam falsis intentionibus causam neque aptum scire potuit phlebotomiae tempus.

[95] Declinante igitur passione aegrotantes nutrit, atque sucis et sorbilibus cibis. sera igitur si fuerit, quam exspectandam ob nutriendum putat, aut, ut saepe conti<n>git, post decem dies effecta, immodica atque interfectrix [ex] tanta abstinentia iudicatur. dehinc quae aegro adhibenda sint, docere neglexit, utrumne piscium an uolantium uel quadrupedum, sed omne genus corruptibile atque inflabile. hic uero linquens uere resumptiua adiutoria, quae magis fuerant demonstranda, aliena ordinauit. haec sunt, quae Asclepiadi respondenda probamus.

[96] Communiter autem recusanda est omnis alia quaeque fuerit acrior materia. etenim quidam, sicut Clodius Asclepiadis sectator memorauit, laser, quem Graeci opon Cyrenaicon uocant, cera inuolutum bibendum tradiderunt. dant etiam castoreum praebibendum et ferulagine cum euphorbio colla perungunt atque spinam. item plerique superficiem uulnerant ignis ustura et ex sinapi atque fico adhibent cataplasma. alii frigida fouent, cum nimiam uiderint tensionem, et post perfusionem frigidae fricant calidis rebus. alii utuntur etiam baccis et thymo et origano et nepeta et hyssopo et herba saluia et butyro et cedria et herba pulicaria et semperui ua, ausi etiam quidam iuscellum ranarum dare. [97] quae omnia prompta atque manifesta peccata probantur. alia enim ob acrimoniam tumorem prouocant, ut euphorbium et ferulago et laser et sinapi uel his similia, alia constringendo perfectam stricturam extendunt, ut herba pulicaris, quam psyllion uocant, et semperui ua, quam aizoon uocant, et aqua frigida. iuscellum autem ranarum experimentum esse dicitur et est odiosum, in semet nihil habens commodi, quod ratio probet.

DE HYDROPHOBIA

[98] Deinde hydrophobia, quae nomen sumpsit ab accidenti. est enim uehemens timor aquae: nam Graeci timorem phobon uocant, aquam hydor appellant. qui<dam> denique detracta litera delta adicientes gamma hygrophobiam uocauerunt, quod omnem liquorem metuat. sed consuetudo magis primum obtinuit nomen, siquidem plus aquam timeant aegrotantes uel quod inter ceteros liquores plurimum praestet. alii quoque phobodipson appellant, quod cum timore sitiat. item Polybus pheugydron, siquidem aquam fugiat. nos denique aquifugam dicere poterimus. item Andreas [qui] cynolysson uocauit ueluti ex rabie canina morbum conceptum.

[99] Antecedens autem causa[m] passionis est canis rabidi morsus uel, ut quidam memorant, ceterorum quoque animalium, quae sint simili rabie obnoxia, ut luporum, ursorum, leopardorum, equorum et asinorum, <uel> hominum hydrophobarum. quidam denique in hydrophobicam passionem deuenerunt solius aspirationis odore ex rabido cane abducto, cum deflectione quadam naturalis spiratio uexata uenenosum aerem adducit et <ui>talibus inserit partibus. item alii rabidi animalis unguibus laesi in rabiem deuenerunt. memoratur denique sic mulierem in hydrophobicam passionem uenisse, cui facies fuerit leuiter a paruulo catulo lacessita. [100] item quidam a gallo gallinaceo pugnante leuiter laesus in rabiem uenisse dicitur. sartrix etiam quaedam, cum chlamidem scissam rabidis morsibus sarciendam sumeret atque orae stamina componeret lingua et artuum iuncturas lamberet assuendo, quo transitum acus faceret faciliorem, tertia die in rabiem uenisse memoratur. est praeterea possibile sine manifesta causa hanc passionem corporibus innasci, cum talis fuerit strictio sponte generata, quali<s> a ueneno. praeterea post morsum quidam celerius in passionem ueniunt, quidam tardius, adeo <ut> etiam post annum aut eo amplius afficiantur, sed magis plures post quadraginta dies.

QVAE EST DIFFINITIO SIVE AGNITIO HYDROPHOBIAE?

[101] Est agnitio hydrophobiae appetentia uehemens atque timor potus sine ulla ratione ob quandam in corpore passionem. adiectum est autem sine ulla ratione atque ob quandam in corpore passionem, quod alii timeant potum ut ueneni admixti suspicione uel arte prouidentes, quia, si intemporaliter sumpserint, periclitabuntur; neque illico hi ratione timentes hydrophobi esse uel dici possunt.

QVAE SEQVVNTVR EOS, QVI IN HYDROPHOBICAM PASSIONEM PRONI AC DECLIVES ESSE VIDENTVR?

[102] Sequitur eos, qui in istam passionem proni ac decliues esse noscuntur, cum iam praetangi coeperint, anxietas quaedam sine ulla ratione atque iracundia et corporis difficultas in solitos motus, somnus etiam suspensus atque turbatus uel uigilia et simul cibi corruptio, stomachi grauedo, crurum atque brachi orum extensio, oscitatio iugis et impigens lauandi uoluntas, insueta etiam querela aeris tamquam austrini, quamuis serena fuerit quies, item difficilis toleratio atque taedium et recusatio imbrium, parua bibendi uoluntas contra consuetudinem.

[103] Obtinente passione appetentia bibendi atque timor et primo ad ipsius aquae uisum, secundo etiam, si eius audierint sonitum uel nomen, dehinc timor fomentationis olei, pulsus densus, paruus, inordinatus, quibusdam febricula, saltus stomachi, torpor atque stupor articulorum, subreptio atque extentio praecordiorum ad superiores partes et officii uentris abstentio, urinae reddendae paulatim frequentatio, tremor atque conductio neruorum, uox obtusa et uelut latrabilis et corporis spirae similis siue canina inuolutio, spiratio difficilis, iactatio corporis omnis ad ingressum hominum tamquam secum aquam afferentium, rubor uultus atque oculorum et corporis tenuitas attestante pallore cum sudore partium superiorum, ueretri frequens tensio cum seminis inuoluntario iactu, lingua prominens.

[104] In ultimo etiam singultus et uomitus fellis ac frequentius nigri, quibusdam etiam timor manus oculis tenus admotae uel circumtractae; quidam se agnoscere fateantur esse naturalem uel consuetum aquae liquorem, cum sibi monstratur, sed commoueri, cum uiderint, ut se ipse quoque Soranus uidisse testatur in hac passione constitutum sese hortatum, liquorem ut sumeret, nec tamen potuisse. aiunt et militem quendam, ut Artorius memorat, in passione constitutum sibi indignatum, quod in bello nulla timuerit uice, sed nunc aquam cum uidisset, quae esse consuetudini iocunda solet, metu inenarrabili terreretur. [105] item Eudemus Themisonis sectator memorat fuisse hydrophobum medicum, qui cum praenosceret periculum, suppliciter ingredientes exoraret et, cum lacrimarum fluore guttis destillantibus tangeretur, exsiliens uestem consciderit. dehinc Soranus memorat se infantem hydrophobum uidisse ubera matris expauescentem. item ait quendam Atheniensem sibi retulisse, quod uiderit hydrophobum ex domo fugatum ad locum uenisse, ubi inclusus corpore implicato uitam finiuerit, sed in ipso loco fuisse canem iacentem, quem rabie accensus repente accurrens momorderit.
Communiter autem est passio stricturae atque uehemens et acuta uel celeris. etenim ob nimium tumorem et humoris defectum aegrotantes celeriter interficiuntur. [106] nec Demetrio danda fides est dicenti, quod etiam tarda haec passio possit esse, hoc est diuturna, quam Graeci chroniam uocant, siquidem dicat in ista passione leui timore affectos biennium transegisse. neque Asclepiadis sectatores intelligibile quiddam asserunt, qui propterea passionem tardam putant, quia post plurimum tempus morsus inflicti morte afficiuntur, cum non oporteat illud tempus aegrotanti imputari, quo nondum rabie uexatur, quippe cum passio necdum corpus afficiat, et cum erit, non habeat superpositiones seu dilationes, quod <habent, qui> specialiter tardis afficiuntur passionibus, et ob hoc celerrime aegrotantes interficiat, non solum ut acuta, sed etiam ut continua passio.

QVAE SVNT SIMILIA HYDROPHOBIAE ET QVOMODO INTERNOSCVNTVR?

[107] Similes sunt hydrophobicae passioni phrenitis, mania, quam nos furorem siue insaniam dixerimus. sed hae discernuntur, siquidem plus in ipsis caput patiatur, in phreniticis uero etiam febres sequantur, item in hydrophobicis plus stomachus et sine febribus esse perspiciatur et acuta sit atque celeris passio, mania uero etiam tarda frequentius inueniatur. Eudemus Themisonis sectator inquit melancholiam esse hydrophobicam passionem, sed ab hac quoque discernitur, [108] siquidem tarda sit melancholia, acuta uel celeris hydrophobia. alii quoque aerophobas aiunt esse similes supradictis, sed internosci, siquidem aeris sit timor, qui generaliter phreniticis ascribitur. etenim phrenitici quidam aerem lucidum extimescunt, quidam obscurum. item Andreae sectatores memorant esse pantophobas, quos nos omnipauos dicere poterimus, siquidem omnia timere dicantur, si uere tamen haec esse poterit passio. discernitur autem, quod non solius potus, sed omnium rerum timorem faciat.

VTRVMNE ANIMAE AN CORPORIS PASSIO SIT HYDROPHOBIA

[109] Quaesitum etiam, utrum animae an corporis passio sit hydrophobia. etenim quidam esse aiunt animi passionem, siquidem appetere uel desiderare sit animae speciale, non corporis. denique purpuram cupientes uel statuam uel militiam aut regnum aut pecuniam neque uenis neque neruis aegrotare dicuntur uel arteriis, sed animae affici passione. quo fiet, ut etiam hydrophobia animae sit passio, est enim appetentia potus, quippe cum timor et maestitudo et iracundia passiones sint animae. timent igitur aquam hydrophobae, quo necessario animo aegrotare noscuntur. [110] nam omnis phantasia, cuius diuersitates Latini uisa uocauerunt, ut Tullius, siue illa naturalia siue contra naturam fuerint, animi, non corporis esse noscuntur. hydrophobae igitur phantasia iactantur, scilicet ea, quae contra naturam esse uideatur, quo assumitur eos animi affici passione.
Sed his, qui haec asserunt, consentiendum non est. etenim appetere uel delectari potu, sicut etiam mandere, ex corporis quadam nascitur passione. timor enim per consensum animae corpori[s] compatientis nasci perspicitur. [111] quo fiet, ut corporalem esse passionem hydrophobicam manifeste perluceat. etenim antecedens morsus, ex quo causa descendit, utique corporis fuit et non animae. antecedentia autem atque consequentia, ut est singultus et difficilis corporis motus et grauedo et his similia, corporis esse noscuntur. nam animae passiones, ut philosophi uolunt, nostri sunt iudicii; hydrophobica autem passio ex corporis necessitate descendit, quo fiet, ut sit corporis passio, sed etiam animae occupet qualitatem, tamquam in furiosis uel melancholicis.

QVIS LOCVS IN HYDROPHOBICIS PATITVR?

[112] Vicina etiam quaestio est supradictae, quisnam in hydrophobicis locus corporis patiatur. e<t> quidem Democritus, cum de emprosthotonicis diceret, neruos inquit, coniciens hoc ex corporis conductione atque ueretri tentigine. item Asclepiadis sectatores alii membranam aiunt cerebri, siquidem secundum Asclepiadem omnis passio, quae mentem turbauerit, in ipsa consistat, ut phrenitis, lethargia, epilepsia, quo assumitur, ut etiam hydrophobica passio eidem membranulae ascribatur, quae animum conturbat; alii aiunt diaphragma pati, siquidem in ipso sit dolor constitutus.

[113] Artemidorus Erasistrati sectator et Artorius Asclepiadis sectator de hydrophobia scribentes atque plurimi nostrae sectae scriptores aiunt stomachum pati, siquidem singultus sequatur et uomitus fellis et appetentia insatiabilis bibendi, quorum singula stomachi passionis esse noscuntur, consentire tamen etiam membranas cerebri. sed nonnulli Asclepiadis sectatores stomachum atque uentrem pati dixerunt. etenim bibendi appetentiam non solum stomachi paruissimis uiis, sed etiam uentris fieri probant, uomitum quoque utriusque partis effici passione.
Item Gaius Herophili sectator libro, quo de timore aquae scripsit, ait cerebrum et eius membranam pati. [114] etenim <in>uoluntario motu seruientes nerui atque stomachum colligantes initium uel originem inde sumpsisse noscuntur.
Magnus uero Ephesius secundo libro Epistolarum ait sigillatim esse dicendum omnia, quae difficultate motus in hac passione afficiuntur, pati, hoc est cor, stomachum, diaphragma, caput, ilia. non enim pulsum malignum fieri posse suspicatur, nisi praepatiente ea parte corporis, unde initium sumit, quae necessario <si> sine ulla fuerit uexabili passione pulsus mutari in peius numquam potest neque difficultas spirationis fieri, si diaphragma atque pulmo naturali positione maneant ac nullo modo tentata; [115] neque tentigo frequens atque ultra naturam, nisi uirilia siue radius uirilis fuerit in tumore constitutus, neque uisa mentem fallentia, quae Graeci phantasmata uocauerunt, nisi capite patienti fieri possunt, siquidem in ipsa uel in ipso sensus omnes sint constituti uel quod sensuales uiae ex ipso ad cor referantur.
Quorum nihil est ad medicum necessario pertinens. sufficit enim agnouisse caput pati tempore, quo mens fuerit alienata, quippe cum etiam ex antecedentibus signis pati noscatur. praecedit enim quibusdam dolor capitis atque aurium tinnitus, [116] uisus quoque falsitas praeuolantium ueluti animalium minutorum tamquam culicum, quapropter palpebratione frequentant, necnon etiam uultus feruor cum rubore per ora insinuans attestante lacrimarum fluore cum angulis oculorum sanguinolentis, exstantibus uenis ex utraque parte temporum, apparet.
Sed horum singuli ratione commoti uera quidem, sed deficiente haec posuerunt. praepatitur enim ea pars, quae morsu fuerit uexata, unde initium denique passionem sumere nemo negat. patitur enim totum corpus, quod probamus ex his, quae singuli dixerunt. cum enim alii alias asserunt pati partes, omnes pati confitentur. [117] fit autem probabilius ex his, quae manifeste hydrophobicos sequuntur: saltus membrorum, raptus siue contractio neruorum, sitis, timor, tentigo, abstinentia uel retentio egerendorum.
Plus tamen stomachum pati atque uentrem recte dicimus. in ipsis enim plurima sunt accidentia signa et manifestiora, ut singultus, saltus, retentio, conductio uel contractio, sitis intolerabilis. sed nihil horum ad curam necessario refertur: ubi enim passionem inuenerimus, eidem parti iuxta magnitudinis comparationem adiutoria adhibemus.

VTRVM NOVA PASSIO SIT HYDROPHOBIA

[118] Quidam Logicorum quaesiuerunt pro loco, utrum noua passio sit hydrophobia, ut, si nouam inuenirent, nouam etiam causam atque curationem inquirerent. quod a nobis quidem alienum est. fieri enim potest, ut particulares uel speciales passiones nouae fieri possint, generales autem uel principales, quarum dominio ceterae quaeque subiciuntur, fieri numquam possint. hae denique consuetis atque congruis curationibus similiter curantur. sed ut plenius omnia perspiciantur, singulorum placita siue uisa uel existimationes ordinamus.
Etenim quidam aiunt nouam esse hydrophobicam passionem, quidam negauerunt, et alii omnino, ut Artemidorus Sidensis, alii specialiter, ut Caridemus sectator Erasistrati. [119] item [non] nouam esse passionem plurimi dixerunt, sed ob astructionem probandae nouae passionis aiunt neminem ueterum hanc memorasse passionem, sed soli, inquiunt, nouelli inuentores eandem aduerterunt. certe si fuit apud ueteres, nec tamen memorata cognoscitur. secundo confundit atque turbat haec passio non solum inertes, sed etiam artifices, quo probatur ob tantam ostentationem magnitudinis noua inueniri. dehinc aliarum passionum causae apprehensibiles sunt, scilicet actiuae atque operantes, quas synecticas uocant, istius autem passionis incomprehensibilis est, quod est signum probabile nouae passionis. additur etiam, quod sit incurabilis.

[120] Sed his contraria sentientes falsum esse inquiunt, quod hanc passionem nullus ueterum memorauerit. etenim Democritus, qui Hippocrati conuixit, non solum hanc memorauit esse passionem, sed etiam eius causam tradidit, cum de opisthotonicis scriberet. ipse quoque Hippocrates, etsi non principaliter de ipsa passione tractans, sensu tamen dictorum hanc memorasse monstratur in Praedictiuo libro dicens phreniticos paruibibulos sono quolibet pulsatos tremore affici. alienatione autem mentis hydrophobas uexari uidemus, quapropter hos Hippocrates phreniticos dixit paruibibulos, quos brachypotas uocant, hoc est, quod modicum biberent ob timorem liquoris.

[121] Item Polybus hanc passionem memorauit dicens aquifugas cito interire, quos pheugydros appellauit.
Homerus quoque hanc agnouisse passionem probatur, conicit enim per figuram, cum de Tantalo dicit, item ubi inducit Teucrum occisis octo Hectorem non potuisse percutere atque ita locutum, ut diceret se hunc interficere non posse rabidum canem. cum igitur memorauit Homerus, ex quo fieri hydrophobae possunt, erit consequens, ut et, quod fieri possint, scierit.
Item comicus Menander inducens senem irascentem istius passionis imaginem uinolentis ascripsit dicens non posse bibere eos, qui uinum usque ad uexationem potant.

[122] Ratio quoque hoc ostendere uidetur. etenim superioribus temporibus aut erant canes aut non erant. sed non fuisse nemo, qui[s] dicere audeat. passionis etenim causam prompte Homerus memorauit. si igitur fuerunt, etiam rabie affecti sunt, quo fiet, ut, cum fuisse causa, ex qua hydrophobae fierent, atque homines, qui fierent uel pati potuissent, demonstretur, erit rationabile, ut apud antiquos haec passio fuisse credatur. expauescere autem siue confundi, ut aiunt, non solum inertes, sed etiam artifices hac passione, non necessario signum est eandem incurabilem pronuntiandi. etenim plurimae aliae passiones non aliter medentium mentem confundunt, ut satyriasis, apoplexia.

[123] Item causa praecedens eius passionis incomprehensibilis, ut putant, non est, quam plurimi medicorum atque philosophorum tradiderunt. at si esset incomprehensibilis, quod ex ea sequetur, manifestum esse <et> apprehensibile nulli negant; uel si esset incomprehensibile, id quod sequitur, hoc est passio, non tamen incurabile; at si incurabile, non necessario nouum, ut neque carcinoma. sed aiunt principaliter ex his, quae sequuntur uel designant hydrophobicam passionem, nihil esse eiusdem proprium, ut singultus, qui, quamquam eos sequatur, sit tamen communis eorum, qui hydrophobae non sunt. sitis etiam sequitur atque uomitus fellis, sed febricitantibus haec saepe contingunt, [124] item turbatio mentis atque timor, sed etiam phreniticos saepe comitantur. si igitur nihil proprium sequitur hydrophobas, sed sunt omnia communia aliis passionibus, non poterit noua passio nuncupari.
Nos quoque his consentimus. uidetur etenim haec passio etiam frequentare quibusdam temporibus uel locis, ut apud Cariam atque Cretam. haec enim insula aliorum uenenosorum animalium difficilis atque paene libera sola canum rabie uexatur frequentissime. poetarum quoque testimonium longe uetustissimum atque non rectis necessario uerbis destinatum accipiendum ducimus. [125] Item Hippocrates magis phreniticos memorauit, non hydrophobas, paruibibulos. nam inquit eos, quod in quibusdam phreniticis frequentare uidemus, aut fastidio possessos non solum ad cibum, uerum etiam ad potum, uel certe traductos uisis, quae Graeci phantasiam appellant, ut, ait Eudemus, accip<i>endum non existiment potum uel suspicione delirationis affecti admixta putent uenena liquori. tremunt quoque nonnumquam debilitate neruorum et ad omnem sonitum commouentur, scilicet alienationis proprietate et non necessario hydrophobicae passionis. quapropter aliis utendum est rationibus ad demonstrandum non esse nouam hydrophobicam passionem.

QVOMODO CVRANDI SVNT HYDROPHOBAE?

[126] Curandos hydrophobas conuenit iacere loco mediocriter calido atque lucido adhibita articulorum defricatione, seruatos etiam insomnes usque ad laxamentum temporale, his quoque partibus, quae rapiuntur uel conductione uexantur, calidis atque mundis lanis <a>ut pannis praetectis. adhibendae etiam molles uaporationes, in statu accessionis dulci atque calido oleo clam lanis tinctis uel foris a cubiculo infusis, tum immissis, ne uisu liquoris aegrotantes in commemorationem timoris reducantur. [127] At si aliqua fuerit indulgentia passionis, quae erit apprehendenda, si etiam febres fuerint, ex minutione feruoris, si etiam non fuerint, minutione timoris, erunt phlebotomandi ex brachio, quo uena facilior occurrerit. item fluenti sanguine a[d]uertenda sunt aegrotantium ora, atque manu excipiendus est fluor, ne sonitu perculsi commoueantur. in diatrito uero erunt primo perungendi, sed pannis oleo tinctis, eorum enim tractu latenter corpora perungentur, extergendi quoque; at alia fouentur aliis calidis atque [im]mundis consequenter pannis uel linteolis.
Tunc post perunctionem cibus dandus tenuis et sorbilis, quo latenter cum cibo etiam potus inducatur, [128] et panis aqua infusus uel alica ex aqua, facile enim accipiunt. sed oportet magis tempora dandi seruare cibum et potum. quod fiet hoc genere, ut ex obliquo fabulantes de consueta uita loquamur, lauacra memorando atque bibendi copiam. tunc si aegri his dictis placidi permanserint, fidenter offerimus potum dimissionis tempore inuento. at si commoti uel irati fuerint audito lauacro uel potu, erit differenda oblatio. dandus interea potus in fictili uasculo subtili cauerna perforato, tamquam sunt papillae uberum, et dandus aegrotantibus praefecto obstaculo oculorum uel temporaliter clausis fenestris. [129] est enim omnifariam mitigatione passionis prouidendum, ut nulla occasio detur excitandi furoris. oportet denique etiam ministros aptissimos esse, et primo, ut sint taciti neque fabulas inicientes, sed eius respondentes dictis et ita respondentes, ut cedenter ac sine ulla constantia eum consentiendo coerceant atque eius uisa, quae mentis falsitate efficiuntur, eidem sensim displicere atque incredibilia faciant.
Dehinc conuenit laxatiuis cataplasmatibus thoracem curare et a tergo inter utrasque palas, quod Graeci metaphrenum uocant. [130] cum autem statum sumpserit passio, etiam cucurbita apponenda iisdem locis cum scarificatione. tum spongiarum uaporatione utendum, quae quidem latenter erunt ex oleo atque calida exprimendae et apponendae obuolutae pannis uel linteolis, ne humoris sensus aut sonitus exagitent aegrotantem. tunc etiam caput detondendum et iisdem adiutoriis concurandum, gestatio adhibenda in lectulo suspenso siue portatoria sella.
At si passio perseuerauerit, iisdem perseuerabimus adiutoriis. illud etiam erit affectandum, ut, si omnino potum recusauerint, qualibet tamen parte quiddam liquoris assumant et nulla indignatione aegrotantes afficiantur uisu perterriti. [131] quod ita facere poterimus, si calidam atque oleum ex clystere per podicem iniciamus, et hoc si fieri potuerit, diurnis diebus, paruum quidem, tunc enim pot[u]erit contineri. nam si fuerit plurimus humor, sua redundantia ac pondere prouocat excludi. erit enim eius continentia utilis ad minuendam sitim. nam neque solum dysentericis iniectum medicamen superiora inuadens saepe stomachum atque caput uexare accipimus, siquidem eo necessario perueniat, sed etiam calida<m> et oleum peruenire posse concipimus, quo partibus iisdem irrigationis praebeat laxamentum. post iniectionem denique manibus admotis impressione moderata ex inferioribus ad superiora ducentes liquorem ascendere prouocamus. [132] Declinante passione erunt aegrotantes resumendi, sed multo tempore a lauacro abstinendi atque uino, ne in periculum redeant. at si ex ista passione, ut saepe contingit, satyriasis fuerit effecta, erunt adhibenda ea, quae paulo post dixerimus.
Antiquorum autem medicorum nullus istius passionis tradidit curationem. aiunt denique Themisonem quamquam uolentem non potuisse, siquidem ex rabido cane quondam fuerat uulneratus, etsi eius curationem assumeret mente, quippe scripturus continuo admonitus in eandem laberetur. Democritus uero iubet origani decoctionem dari atque ipsum poculum, quod bibunt, in sphaerae rotunditatem formari. [133] est autem hoc genus decoctionis acerrimum atque stomachum uexans et incendens. in quo etiam idem sibi repugnare perspicitur: ait enim hydrophobiam esse incendium neruorum.
Item quidam medici, ut Artorius memorat, alios in uasculum plenum frigida miserunt, alios in puteum posuerunt saccis immissos uel inclusos, ut necessitate bibere cogerentur, alios in aquam calidam, nescii quod passionis curatio illa sit, non ut bibant aegrotantes, sed ut bibere uelint. quod fiet, cum passio fuerit adiutoriis destructa. multi denique etiam bibentes raptu affecti sunt grauiore. quapropter etiam toto corpore infundendos, ut putant, et in aquam frigidam magis uexabile comprobamus: omne etenim frigus extendit tumentia. [134] nam propterea, ut Artorius dixit, raptu interficiuntur.
Item Aristoxenus ad corruptionem atque abundantiam liquoris intentus praedandum dicit potum atque clysteribus utendum communiter omnibus depurgatiuae uel temperatiuae uirtutis; sed haec tumorem passionis incendendo geminant comitantia. item Tullius Bassus etiam sternutamentis utitur et clysteribus, cum generaliter haec passio mitigatione indigeat ob acutissimam celeritatem et non, ut hic putat, <re>corporatiuis adiutoriis sit asperanda, quae Graeci metasyncritica uocant. item Niger eius amicus etiam album helleborum dedit. Eudemus autem phlebotomans helleborum dat secunda uel tertia die atque cucurbitas affigit usque ad partium pustulationem. item Agathinus libro De helleboro conscripto iubet etiam dari helleborum in initio passionis. alii podicem cataplasmandum iubent helleboro, alii collyria ex ipso facientes, quae appellauerunt balanos, podici supponunt.
Sed erunt communiter omnes culpandi, cum sit passio acuta atque celeris et uehemens ac saepissime continua, quippe cum numquam puram atque sinceram habeat dimissionem. et est helleborum recorporatiuae uirtutis ac propterea tardis passionibus conueniens, quas Graeci chronias appellant, et in earum principaliter lenimento atque regulis ciborum aegrotante praeparato, quod Graeci diaetam uocant, quod utique non sine tempore prolixo fieri potest. sine his igitur nihil ueneno differet helleborum datum. [135] item Agathinus libro De helleboro conscripto iubet etiam dari helleborum in initio passionis. alii podicem cataplasmandum iubent helleboro, alii collyria ex ipso facientes, quae appellauerunt balanos, podici supponunt.
Sed erunt communiter omnes culpandi, cum sit passio acuta atque celeris et uehemens ac saepissime continua, quippe cum numquam puram atque sinceram habeat dimissionem. et est helleborum recorporatiuae uirtutis ac propterea tardis passionibus conueniens, quas Graeci chronias appellant, et in earum principaliter lenimento atque regulis ciborum aegrotante praeparato, quod Graeci diaetam uocant, quod utique non sine tempore prolixo fieri potest. sine his igitur nihil ueneno differet helleborum datum. [136] est etiam graue usque ad pustulationem corporis cucurbitas apponere, et simile quiddam tumentes oculos ligneo baculo inungere. item quidam castoreo potandos iubent hydrophobas, alii rosaceo oleo, alii diagridio aut elaterio aut lacte uel pinguibus incongrue iusculis et agitantes atque grauantes aegros et non eo tempore, quo permitti potuit usus supradictorum praecautionis causa effugiendae passionis. nunc et<si> iam praesens indigeat congrua curatione, clystere depurgant uel temperant uim ueneni, quae semper post effectam passionem contemnenda est urgentiore cogente coenoteta.
Item nihil aliud quam potum dare quoquo modo nituntur, nunc gelu uel niuem offerentes aegrotis, nunc uiridem ficum uel pirum aut cucumerem et his similia. [137] alii calami perforati initium ori aegrotantis immittunt, dehinc ex alia parte per aliam cauernam aquam infundunt. alii poculo lineo panno superimposito uel beluae pelle potandum putant, scilicet superstitione traducti, quod naturalis autoritas beluarum, quae canibus est contraria, timorem aegrotantium soluat. sed haec, quae uulgus per experimenta probata putat, longe aliena ab arte monstrantur. alia quoque, quae facienda ordinauerunt, ratione reicienda sunt, ut ea, quae sunt uinosa, ante declinationem offerenda. item frigida sunt ob tumorem incongrua. constringunt enim atque extendunt stricturae difficultatem, ex qua sine dubio hydrophobica passio confecta probatur.

DE ACVTO TORMENTO, QVOD GRAECI ILEON APPELLANT

[138] Tormentum dictum est, quod existiment aegrotantes conuolui atque torqueri suorum intestinorum uerticula uel quod spiritus ob abstinentiam clausus sese inuoluens uinctiones atque tormenta efficiat uel quod uehementia dolorum supra eas partes, quae patiuntur, aegrotantes arcuati conuolutique plicentur. Salimachus autem ait quosdam Pythagoricos apud Siciliam medicantes Graeco nomine phragmon uocare, siquidem obtrusis naturalibus uentris officiis fieri uideatur. [139] item hanc passionem tertio libro Acutarum uel celerum passionum Asclepiades diffiniuit hoc modo: "Tormentum est contortio extenta atque longi temporis intestinorum." sed hoc improprie dixit, quod sit etiam longi temporis tormentum. est enim acuta atque celeris passio. denique hoc intestinorum dicimus tormentum esse contortionem extentam atque perniciosam.
Sunt enim eius antecedentes causae communes, quae etiam alias facere ualent passiones, sed magis perfrictio, indigestio atque cibi grauabiles et inflabiles uel noui aut uenenum potum aut cibo datum aut fungi comesti.

[140] Sequitur autem in passione constitutos uentris uehemens inflatio et intestinorum et dolor nimius iliorum atque ossium, quae a pube usque ad ilia perueniunt, quae Graeci ephebia appellauerunt, totius quoque uentris atque superpositae cutis inflatio <uel> membranae maioris, quam peritonaeum uocant, scilicet quae omnia interius tegit atque continet uiscera, consensus etiam uesicae et officii uentris perfecta abstinentia, stomachi euersio per nauseam, saliuarum fluor, sitis uehemens, [141] spiratio hirta atque anhelatio, articulorum frigidus torpor, pulsus densus, singultus, exitus per podicem uenti nihil releuan[ti]s. ac, si quicquam per clysterem fuerit iniectum, aut non admittitur ob nimietatem stricturae aut admissum retinetur exitu negato aut, si fuerit redditum, erit connexum pinguibus ac uesiculosis. mulieribus etiam matricis adductio ad superiora fiet, uomitus quoque humorum pinguium, qui in uentriculo et ipsius orificio adhaerescebant contumaciter. His uero, qui perniciosius atque specialius iactantur, etiam stercorum uomitus fiet. [142] tunc quoque pulsus concidit, nigrescit corpus cum nimia linguae asperitate. aliquando etiam, ut Heraclides Tarentinus memorat quarto libro De internis passionibus, intestinorum uerticula distentis cutibus apparent, cum peritonaeo disiecto sola fuerit superposita cutis. alii uero memorant uentum per podicem redditum sine odore taetro perniciosum fore, at si fuerit odoris taetri, salutem promittere. in illis enim ob nimiam stricturam tamquam liquatus spiritus purior excluditur, in his autem ob quandam laxamenti facultatem infectus exhalationibus stercorum excludetur.

[143] Torminosa igitur ab ista passione, quam specialiter tormentum diximus, magnitudine differe monstramus. hi enim leui dolore afficiuntur et ob hoc uerticulosi siue torminosi uocantur. item discernuntur dolore uentris. uentriculatio enim superius magis uentre est atque sub praecordiis et saepe sine intestinorum tormento. discernitur etiam a coli uexatione. est enim principaliter coli uexatio unius intestini passio atque tarda, quam Graeci chroniam uocant, et diutissime perseuerans; [144] tormentum autem solius acutae passionis e[s]t omnium intestinorum uexatio. Item alii hanc passionem chordapson uocauerunt, quod non aliter quam chordae intestina tendantur: nam ueteres Graeci intestina chordas uocauerunt. sed hoc quoque nomen alii commune uocabulum tormento posuerunt, ut Hippocrates, Praxagoras, Euriphon Gnidius, alii differre dixerunt, ut Diocles libro, <quo> de passionibus atque causis et curationibus scripsit. etenim tormentum non sine ructationibus dixit atque emisso per podicem uento sine stercorum egestione, uentrem quoque non necessario durum fieri et clysteris iniectionem accipere, doloris etiam initium superioribus magis accedere; [145] <in chordapso> autem reicere aegrotantes, si mediocris fuerit passio, humorem, si uehemens, stercora, et neque iniectionem clysteris admittere; uentrem quoque durum atque extentum iugiter in orbem tumoris subleuatum, inferiores autem intestinorum partes doloribus affici, stomachum quoque immobilem ac fixum uel inflexum permanere. [146] Sed de his huic dissentire necessarium non est. oportet enim intentionem adhibere atque intelligere, quod sit passio stricturae atque acuta uel celeris et uehemens. quapropter habendi sunt aegrotantes loco mediocriter calido atque lucido adhibita requie cum silentio et abstinentia cibi usque ad primam diatriton, prohibito quoque somno, donec accessio declinet. incipiente autem eadem articulorum adhibenda est blanda ex manibus calefactio, et partes, quae doluerint, contegendae mundis et mollibus lanis. [147] apponenda etiam mediocris uaporatio, qua mitigari dolor possit, ut sunt panni calidi atque linteola uel uesica calida et oleo semiplena uel sacelli ex cantabro calido completi uel polline uel lini semine ex aqua mulsa.
Cum autem statum sumpserit accessio, iubemus eos, si pati potuerint, iugiter foueri oleo dulci atque calido, scilicet usu dextero, quo praerepto nuper infuso mox nouum superfundatur oleum. at si dolor coegerit, phlebotomandi erunt, scilicet ex brachio dimissionis tempore. [148] et si ante diatriton id factum fuerit, fouentes primo os, deinde colluere permittimus ex aqua calida, dabimus potum paruum ob mitigandum. si enim plurimum sumpserint, grauatis tumentibus prouocabitur passionis asperitas, sicut fiet, cum graue quisquam cataplasma apponendum putauerit ex plurima atque corporosa inductura. at si in ipsa diatrito fuerit adhibita phlebotomia, parum differentes ob resumptionem un ctione corpus curamus et sorbile damus quiddam tenue atque panem ex aqua calida, non quidem plurimum. [149] ea enim, quae ob appositionem cataplasmatis exterius admoti asperantur, haec magis plurimum distenduntur cibis uberioribus grauata. alternis denique diebus cibum dabimus, donec passio declinet. dehinc cataplasmata adhibemus ex pollinibus et lini atque foenugraeci seminibus ex mulso confecta uel calida et oleo, illud curantes, ut calida perseuerent plurimo tempore et neque ualida atque robusta inductione grauabilia fiant pondere; faciunt enim aegrotis dolores augeri.
Tunc etiam cucurbitas apponimus, sed eas, quae sint osculo latiores atque labiis flexis; [150] lenius enim atque blando tractu arripiunt membra. tunc etiam scarificatione utemur. uel in cucurbitarum uicem, ne earum pondere graue quicquam aegrotantes sentiant, uitrea apponimus uascula uel testea, quae Graeci amphoras uocauerunt. tunc spongiis uaporamus expressis ex calida et oleo uel decoctione foenugraeci aut lini seminis aut agrestis maluae et rursum cataplasmamus. inicimus etiam per clysterem oleum calidum uel calidam et oleum <uel> ex supradictis decoctionibus quicquam. [151] est etiam consuetum nobis aquam oleo dulci aequali modo commixtam cum hibisco coquere, donec aqua insumatur, tunc oleum remanens concepta lenitate atque pinguedine ex radice supradicta inicere per clysterem. nam si solum oleum fuerit cum radice hibisci non admixta aqua decoctum, necessario nidorosum fiet. adhibemus etiam encathismata ex calida et oleo uel quarumcumque laxatiuarum materiarum decoctione.
Cum autem declinare passio coeperit, etiam embasim adhibemus ex oleo uel calida et oleo aut decoctione laxatiuarum materiarum, non sine cautione. [152] declinanda est enim perfrictio, quapropter erit facienda in calido loco uel balnei fornice, quem appellant a<r>chitholum siue cameram. at si sensus aliquis permanens erit duritiae, cataplasmabimus ex hordei farina et adipe porcino recente et pice liquida. tunc cerotaria apponemus et malagmatum leniora, ordinantes etiam lauacrum et uarium cibum et uinum ultimo praecauentes multo tempore frigida quaeque atque indigestionem et inflabiles uel acres et minus digestibiles cibos.

[153] Veterum autem medicorum [ut] Hippocrates secundo libro De morbis communiter inquit frigeranda superiora, particulariter autem adhibenda uoinifica medicamina et phlebotomia ex brachio et capite. tunc <in> uasculum aqua calida plenum deponendo<s> iubet aegrotantes, facere etiam collyrium decem digitorum, quem appellauit balanum, atque hunc summo tactu felle taurino ungendum, tunc, si nihil perfecerit, clysterem adhibendum. [154] uel si hoc quoque minus ualuerit, ex folliculo artis aerariae immittendum inquit uentum per podicem, quo distantia uentris atque intestinorum replicatis folliculis fiat. tunc statim adhibendum clysterem probat detracto supradicto folliculo et podicem cum spongia obstruendum atque in aquam calidam aegrotantem deponendum. utendum inquit primo tempore passionis melle decocto atque uino. secundo libro Epidemion multum uini meraci atque frigidi dari iubet, donec somnus uel dolor fiat crurum, suspicione causarum sollicitatus: existimat enim uel constituit fieri passionem incendio superiorum et frigore inferiorum. [155] contrarias igitur uirtute materias adhibendas iudicauit non intuens passionem ex tumore fuisse confectam. denique principio uomitus, quem adhibendum probat, asperat eius celeritatem, siquidem dissecando corpora commoueat. phlebotomare autem conuenit non post uomitum, sed laxamenti causa, non. ut Hippocrates affectandum putat, ob frigidandum corpus. dehinc ex brachio, non ex capite neque simul ex multis partibus phlebotomare, etenim repentina sanguinis effusio defectum faciens non sinit congruam fieri detractionem uel quantum magnitudini passionis est conueniens.

[156] Collyrium autem felle taurino perunctum omnifariam nocens accipimus, etenim ob acrimon<i>am fellis atque mordicationem tumentia prouocat in feruorem et ob longitudinem digitorum decem immissum premit eas partes, quae neque tenuem liquorem sine grauatione accipere uel ferre ualent. nam ex aerario folliculo quid dicere oportet, si, ubi inflationis metus est, immittendum extrinsecus existimat uentum atque, quod est maximi peccati, frigidum his partibus, quae etiam naturali tactu praegrauantur, [157] non aliter quam si quemquam in tetanica passione constitutum, cum sit potestatis laxatiuis curare uirtutibus, eundem organis distendere contendamus? Aduertendum igitur, quoniam magis roborat uexationem uel duplicat corporis inflationem adiciens grauiora, quo etiam per clysterem liquoribus magis praegrauet corpus et tumentia importune uento uexata etiam liquoris percussu intemporali feriantur. item spongia apponenda, quam probat, extenta magis premit. utitur autem uino, malis quidem, sed suis similibus consiliis. [158] neque enim temporaliter declinationem passionis obseruauit, praeterea usu immodico, siquidem plurimum dari iubeat, et intemperatum, quod saepe in sanitate constitutos alienari mente[m] perficit, tunc etiam incongrue, siquidem frigidum; omne etenim frigidum tumentia auget. repugnanti iudicio uinum dare perspicitur, effectum somno atque dolori crurum ascribens. somnus etenim leuigata atque soluta passione efficitur, dolore autem peiorante et asperato tollitur, quod ita manifestum est, ut demonstratione non indigeat.

[159] Diocles autem quo de passionibus atque causis et curationibus scribit, phlebotomat in passione constitutos atque cataplasmatibus curat ex pollino, quod Graeci omen lysin uocant, et adipe et uino et faece. tunc praepotat atque clysterizat ex abrotani semine cum mulsa ex aceto et aristolochia, et cumino et nitro et foeniculi radice decocta ex uino admixta aqua marina uel passo uel acriore uino siue lacte cum decoctione lini seminis et mellis uel similibus.
Quarto autem libro De curationibus: "Iuuenes", inquit, "atque habitudine robustos et magis, quibus dolor ad latera fertur, [160] phlebotomandos probo ex manu dextera <uel> interiore[m] uena[m] et submittendos in aquam calidam, fotis uentri inicere admixto sale clysterem et rursum in aquam calidam deponere et fouere." praepotandos autem iubet etiam medicamentis, hoc est panacis dimidia drachma in mulso ex aceto tepido resoluta et myrrhae obolos duos cum peristereonis herbae foliis in uino albo uel cumino Aethiopico. "Adiuuat etiam plurimos plumbi catapotium transuoratum, impellit enim pondere et excludit obtrudentia." diurnis inquit praeterea, diebus sitientibus potandum uinum dulce uel aqua[m] temperatum aut marinam cum uino albo aut centauream herbam aut nitrum uel eius spumam, ut ea, quae potuerit, soluat. [161] "Danda etiam sorbilia uel cantabri lotura cum melle uel bromi sucus uel ptisanae aut cum farina olera cocta, alia ex adipe, alia ex alica atque sale; sorbendum etiam et iuscellum scari piscis et carabi et bucinarum et cancrorum. tunc resumptio", inquit, "adhibenda", cuius quidem materies percurrerit, quas superfluum est recensere. etenim ex supradictis uana atque iners commixtio materiarum demonstratur.
Non enim solos oportet iuuenes phlebotomari, sed etiam alios in aliis aetatibus constitutos, neque semper dextera manu uel interiore uena, sed etiam ex sinistra atque exteriore facta. [162] detractio enim tumentia relaxat, usus autem <clysterum> acrimoniae causa erigit in feruorem tumentia. est praeterea uexabilis praebibendi medicaminis potio. etenim sunt, acria atque mordentia et quae non sint mitigatiua celoritatis neque tumoris relaxantia. plumbum uero transuoratum premit quidem alque impellit pondere, sed tactu necessario frigidat atque intestina densitate coacta uexatione distendit. iuscella autem in corruptione<m> facilia et inflantia esse noscuntur, item ptisana[e] eadem perficere, uinum quoque in augmento inimicum.

[163] Praxagoras tertio libro Curationum clysterem iubet adhiberi, dans medicamina purgatiuae uirtutis atque per uomitum corpora dissecari. contendit etiam potandum mulsum ex aceto cum pipere atque nitro et recenti lacte cum mulso et aqua. dat etiam radices circa uesperam comedendas praedato aut superdato oleo. utitur praeterea ad podicem collyrio et inicit atque praepotat absinthio aegrotantes cum aceto et uino sincero cum oleo irino. sed uomitu utitur, donec stercora faciat, euomi, aliquos etiam post uomitum phlebotomat uento per podicem replet, ut, Hippocrates.

[164] Item libris De causis atque passionibus et curationibus uinum dulce dari iubet et rursum Hippocratis ordinem sequitur congerens omnia peccata; et nihil aliud quam facere diruptionem intestinorum affectans per acrimoniam medicamentorum tentat et inflabilium potionum et iniectione uirtute similium, quae infesta tensione ac tumore intestinorum aut retenta ruptione<m> perficiant uel putrdinem aut <co>aceruatim exclusa alio genere interfectionem faciant. item omne stercus per uomitum emissum tumoris intestinorum est argumentum. non enim sine tumore nimio hoc perfici potest: [165] <etenim> ex intestinis expressum per uentrem transiens stomacho incidens stercus per <eam> partem excutitur. quo probatur ma[g]nificam mortem Praxagoras magis quam curationem uoluisse scribere. Quibusdam etiam manibus premens intestina magna quassatione uexauit, quibus intestinum, quod Graeci τυφλὸν ἔντερον appellant, in folliculum fuerat lapsum plurimis stercoribus confertum. item confectis quibusdam supradictis adiutoriis diuidendum probat pubetenus, diuidendum etiam intestinum rectum atque detracto stercore consuendum dicit in proteruam ueniens chirurgiam. oportebat enim, si ad hoc accedendum necessitas imperabat, enteroc<o>elicorum approbare curationem.

[166] Temere Erasistratus secundo libro De uentre scribens culpans copiam atque acrimoniam clysterum ab antiquis ordinatam ipse quoque utitur clystere ex nitro atque sale. iniciendum etiam probat acre collyrium et similibus utitur cataplasmatibus. hoc est ome lysi cum myrto, uino, fico et chamelaea, et abstinet a cibo usque ad passionis declinationem, tunc dat mulsum tepidum, dehinc sorbilem ptisanae sucum. sed hic aliorum accusationi iungendus est. etenim culpans tamquam nociuam acrimoniam iniectionum non custodit earum uexationem, quin etiam ex cataplasmatibus constringens atque densans tumentia grauius aegrotantes affecit. [167] est etiam quibusdam usque ad passionis declinationem abstinentia uexabilis. hic autem iam declinante passione mulsum dandum probat, quod ante declinationem fuerat ordinandum.
Herophilus de his nihil locutus est.
Asclepiades tertio libro Celerum uel acutarum passionum aliqua gratissime, aliqua ualenter ordinauit, in quibus est etiam inhibitio uaporationum ex aqua calida tamquam facile frige<ra>ntium. sed fricandas inquit partes, quae patiuntur, oleo plurimo tempore atque operose, quantum loca ipsa pati potuerint. fugienda inquit etiam declinationis tempore lauacra non coniciens, quoniam usum uaporationum, non genus damnauit. [168] potest enim quisque etiam in alia uaporationum specie perfrigescere, nisi dextro usu fuerint adhibitae. defricatio autem adiutorium est chronicae passionis, non acutae uel celeris, sed magis si, ut iubet, operantius fuerit adhibita atque multo tempore. si igitur uera intentione loquamur, neque sibi haec, quae ordinauit, conueniunt. ait enim debere fricationem adhiberi multo tempore uel quantum ipsae partes patiuntur, cum neque tumentia ex initio fricationem fieri admittant, quippe cum neque cataplasmata grauia ualeant sustinere. lauacra in declinatione adiuuant passionis solutionem. [169] utitur etiam embasi ex oleo adhibita et tempus non finit adiutoriis.
Serapion uero tertio libro Curationum alia similia Erasistrato ordinauit, denique eius accusationi iungendus est. utitur etiam catapotio ex plumbi ramento et cocco Cnidio et sale et elaterio et resina et castoreo et diagridio, quorum singula acerrimae esse uirtutis probantur atque percutientia et neque celeritati passionum neque tumori congrua.
Heraclides autem Tarentinus libro quarto Internarum curationum existimabiles constituens suspiciones aliter inquit curandos tumore affectos, aliter eos, qui crassioribus intestinis laborant et stercoribus opprimuntur. [170] utitur autem per diem et per noctem cerotariis ex cera et resina et irino oleo uel cyprino oleo aut anethino, miscet etiam omae lysi panacem tritum et chamaepityn cum absinthio et cyprino oleo. scribit praeterea potiones, quibus inquit praepotandos aegrotantes, ex aniso, castoreo, nitro, hyssopo, calamo, mulso ex aceto. clysterem etiam adhibet admixto absinthio uel centaureo aut cucumeris agrestis radice. dat etiam mulsum ex aceto et purgatiuum potandum medicamen ex diagridio. [171] alia quoque uirtute <si>milia conscribit purgatiuorum medicaminum, quae praebenda iubet, non aliter quam cetera acriora medicamina, et nullam curam adhibet mitigationis laxatiuae respiciens, qua possit tumor mitigari.
Sed <Soranus> ait communiter omnibus aliarum sectarum principibus, quomodo intestina tumore densata atque contenta plurima materia et acerrima et uulnerabili, ut illi probant, onerata interfectionem faciunt aegrotantis. denique si forte quisquam iliacam euaserit passionem, necessario ex supradictis dysentericus fiet. [172] Item Thessalus primo libro De regulis, quas Graeci diaetas, alia quidem ut Methodicus scripsit, alia culpabiliter, adiciens, quod potum <paruum> dare debeamus, siquidem ad loca patientia descendat. quod contra sectae disciplinam uidetur sensisse et contra se ipsum inconsequenter fuisse commotus, siquidem pro patientibus locis nolit esse mutabilem curationem. secundo libro, quem Comparationem appellauit, contradicens Erasistrato haec ait apertissime discordantia sermonibus: [173] "Non enim pro differentia partium mutatur liquidorum quantitas, sed ob stricturam uel solutionem." inconsequenter igitur idem in iliacis patientis loci causa potus quantitatem minuendam existimat. erat enim prompte dicendum atque demonstrandum, quomodo consideratione acutae atque celeris passionis minuenda fuit potus quantitas.
Item quidam nostri scriptoris Themisonis sectatores cuminum oleo decoxerunt ob adhibendum fotum aut tritum lanis asperserunt. item alii oleo rutam decoquentes iniciunt per clysterem et iubent uaporari ex cineribus. [174] mixtos etenim oleo uel quodam laxatiuo liquori ex decoctione congruarum materiarum praefecto in uasculo ex duobus digitis alto atque ambitu simili loci patientis mittendos suppositis carbonibus non flammosis, donec liquor insumatur; tunc circumtecto linteolis uasculo atque parum refricto conuertendos in linteola ac refundendos cineres; tunc colligato uasculo fundo tenus et constricto linteo fortiori patientia uaporare loca. e<t> quidem uere obtunditur admixtione olei et aquae cumini uel cinerum asperitas, sed est melius ex initio usque ad finem recta intentione congrua passionibus adhibere.

DE SATYRIASI

[175] Satyriasis est uehemens ueneris appetentia cum tensione ob aegram corporis passionem. uocatur autem, ut quidam uolunt, translatiue a satyrorum, quos, ut uulgus loquitur siue fabula fingit, uinolentos atque in usum ueneris pronos daemones accipimus, item, ut alii dicunt, ab herbae uirtute, quam satyrion uocant, hanc enim accipientes in uenerem prouocantur cum tentigine genitalium partium.
Sed antecedentes istius passionis causae sunt epota medicamina ob usum uenerium excitandum, quae satyrica uel entatica uocant, [176] quae sunt acria atque incentiua et neruis improba, item inmodicus atque intemporalis usus in uenerem. est autem communis passio uiris atque feminis, quae solet accidere aetatibus mediis atque iuuentuti. hortatur etenim in usum uenerium prouocans aetatis uigor.
Sequitur autem aegrotantes uehemens genitalium tentigo cum dolore atque incendio cum quodam pruritu immodico in ueneriam libidinem cogente, mentis alienatio, pulsus densitas, anhelatio crebra atque celerrima, desponsio, uigiliae, hallucinatio, sitis, cibi fastidium et difficilis urinae egestio, ita ut plerumque stercorum abstentio fiat, quibusdam etiam febres; [177] omnibus tamen in ultimo conductio neruorum fiet, quam Graeci spasmon uocauerunt, et inuoluntarius seminis iactus.
Initio autem se leuiter putant releuatos ex usu uenerio atque seminis iactu, sed paulo post uehementer extenduntur. nocentur enim atque uexantur hoc usu, quamquam parui temporis releuationem falsam sentire uideantur, non aliter, quam si scabiosi pruritu affecti uel lippientes manuum contactum affectare frequentent, quod Graeci chirapsian uocauerunt. declinante passione omnia supradicta minuentur, quae Graeci symptomata uocauerunt, nos accidentia passionis.

[178] Haec omnia etiam mulieribus passione affectis, sed plus in ipsis praeualet prurigo ob naturam. indecenter enim ipsa in loca manus mittunt prurientibus uerendis atque omnes ingredientes appetunt et suae libidini seruire supplices cogunt.
Differt autem a satyriasi gonorrhoea, quam nos seminis lapsum uocamus, siquidem sine tensione ueretri sit seminis inuoluntaria atque iugis elapsio, dehinc quod satyriasis tarda non sit, quam Graeci chroniam uocant, ac simile quiddam passioni, quae a Graecis sit appellata priapismos. [179] eius memor est in libro Signorum Demetrius Apameus dicens, quod hoc in quodam uiderit sene atque in se ipsum manu operante nec quicquam tamen potuisse peragere, tensionem autem fuisse ueretri nimiam cum paruo dolore, ut cornu putaretur; et ita perseuerasse multis mensibus, nullo quoque adiutorio medicinali cessisse, sed tardo atque longo tempore [re]quieuisse. quo fit, ut sit priapismus discernendus a satyriasi, siquidem illa celer sit et non tardet in corpore. fiet sane <cum> cont<r>actu neruorum et stimuloso desiderio in ueneriam uoluptatem.

[180] Est autem passio stricturae et celeris atque uehemens. patitur enim tota neruositas, quod est coniciendum ex mentis alienatione et contractu membrorum, sed plus atque praestantius pati seminales uias accipimus, quas Graeci spermaticos poros appellant, pati etiam eas partes grauius, quarum congressione usus uenerius celebratur. Curantes igitur iacere facimus aegrotantes loco calido atque uigilanter silere iubemus lanis limpidis eorum clunes atque pubetenus, quod Graeci ἦτρον appellant, cum inguinibus et ipso ueretro contegentes, prohibentes etiam hominum ingressum et magis iuuenum feminarum atque puerorum. [181] pulchritudo enim ingredientium admonitione quadam prouocat aegrotantes, quippe cum etiam sani saepe talibus u<i>si<s> statim in ueneriam ueniant uoluptatem prouocati partium effecta tentigine. initio itaque accessionum conuenit nos eorum articulos manibus apprehensos continere et ipsorum manus a locis patientibus arcere, <et> cum statum sumpserit accessio, [et] ex dulci atque calido oleo lanas expressas uel decoctione foenugraeci aut lini seminis uel hibisci apponere.
In dimissione uero ob uehementiam etiam phlebotomiam adhibere, cogentibus rebus intra diatriton, permittentibus autem in ipsa diatrito. [182] intelligimus sane dimissionem, si etiam febres affuerint, ex earum indulgentia. necesse est enim, quando passio asperatur, tunc etiam febres extendi, et cum rursum fuerit remissa, febres quoque leuigari. at si febres non fuerint, ex ceteris accidentibus, quae Graeci symptomata uocant, cum ea indulgentiora uiderimus, ut ruborem, feruorem, pruritum uel in usum uenerium cupiditatem aut genitalium tentiginem uel his similia. post phlebotomiam corpus perungemus atque ora lauantes cibum damus alicam ex melle uel panem lotum ex aqua et oua sorbilia.

[183] Aliis autem diebus eas partes, quas lana texeramus, cataplasmate curamus ex foenugraeci atque lini seminibus aut pollinibus aqua resolutis, quod Graeci omen lysin uocant, aut aqua et melle. tunc etiam cucurbitas apponemus, sed in accessionis statu leues, in dimissione autem cum scarificatione, clunibus atque pubetenus praerasis capillis. apponimus etiam sanguisugas et spongiarum uaporatione utimur praecoctis in aqua quibusdam laxatiuis, adhibentes etiam clysterem ex oleo calido aut calida et oleo, tunc rursum cataplasmantes ante cibum. [184] praeterea etiam encathismatibus utimur, nunc ex oleo confectis uel calida et oleo, nunc ex decoctionibus mitiganter laxatiuis. in mulieribus autem etiam pessulum oleo calido infundentes sensim consexualibus manibus in muliebre ueretrum mitti iubemus; externas uero partes per latitudinem lanis contegemus uel cataplasmamus et utrique fibrae cucurbitas infigemus.
Declinante passione gestationem adhibemus et in oleum uel calidam aegros infundemus, scilicet embasim facientes. [185] tunc etiam lauacrum adhibemus atque melioribus sucis et uariis cibis nutrimus fugientes acriora, pulmentum atque uinum multo tempore. cerotaria etiam patientibus partibus apponimus, mulieribus uero liquidiora facientes acrium uice utimur, adhibentes etiam aliqua ex adipibus atque medulla et meliloto uel his similibus pessaria, de quibus latius in libris, quos De mulie<b>ribus scripturi, docebimus.
Aliorum autem medicorum excepto Themisone nullus hanc passionem conscribit, cum non solum raro, uerum etiam coaceruatim saepissime inuasisse uideatur. [186] memorat denique Themison apud Cretam multos satyriasi interfectos, quod quidem, quantum creditur, factum est ignorantia ciborum, quod frequenter ac plurimam manderent satyrion herbam. ait praeter<e>a apud Mediolanum iuuenem atque alias decentem nuptam cuidam nobili se uidisse satyriasi interfectam.
Ponit etiam eius passionis curationem secundo libro Epistolarum ad Asilium scribens, imperans phlebotomiam atque fomentationes et cataplasmata frigidae uirtutis adhibenda, quibus possit exstingui ueneris appetentia, dans etiam potum frigidum. [187] quae omnia sunt inconsequentia atque incongrua, siquidem pugnent phlebotomiae laxamento, ex quo indulgentia corporis fiet. et est <ex> cataplasmatibus et fomentis et frigido potu constrictio atque condensatio, ut supra diximus, contraria, quippe cum appetentia ac delectatio concubitus accidens sit uerendorum partibus ob tumorem, sicut etiam mentis alienatio membranis cerebri tumentibus, quo fiet, ut ex frigidis atque constrictiuis rebus augeatur etiam uel geminetur ueneris cupiditas.

DE CHOLERICIS

[188] Cholericam passionem aiunt aliqui nominatam a fluore fellis per os atque uentrem effecto, ueluti fellifluam passionem — nam cholen fel appellant, rhoeam fluorem —, alii a multitudine <humorum> fluentium, qui sint similes felli. non enim inquiunt esse fella, sed esse liquida in eundem colorem transeuntia. sed hoc differt nihil, non est enim necessarium de etymologia certare passionis.
Asclepiades libro De finibus hanc diffinitionem passionis dedit: "Cholera", inquit, "est humoris fluor celer ac parui temporis uentris atque intestinorum ex concursu siue obtrusione corpusculorum atque, ut saepe conti<n>git, ex indigestione initium sumens." [189] hanc quoque diffinitionem quidam disserentes aiunt humoris fluorem dictum, siquidem haec si[n]t generaliter cholera, parui etiam temporis adiectum ad discretionem coeliacorum, siquidem etiam ipsis fluor est humoris, sed longo frequentius tempore, concursu autem corpusculorum, siquidem etiam nauigantium quidam humoris fluxu afficiantur, nec tamen ex corpusculorum concursu; adiectum etiam frequenter ex indigestione hoc fieri, siquidem ex aliis quoque causis fiat cholerica passio.
Item aliqui nostrorum tradiderunt eandem diffinitionem solum concursum corpusculorum detrahentes atque uiarum raritatem adicientes. [190] Nos autem superfluum fuisse causas passionis dicere iudicamus, cum sit necessarium id, quod ex causis conficitur, edocere. multo autem ac magis superfluum dicimus etiam causas antecedentes diffinitionibus adiungi, quippe cum nec sola cholerica passio ex indigestione fiat neque sola indigestio hanc faciat passionem, sed etiam aliae speciales atque contraria<e> uirtutis, quarum nihil ex ista diffinitione monstratur, dehinc quod rheumatismus siue humoris fluor non solum uentris atque intestinorum sit, sed etiam stomachi. [191] Quapropter, ut Soranus ait, cholerica passio est solutio stomachi ac uentris et intestinorum cum celerrimo periculo. sed antecedentes causas eius passionis dicimus uinolentiam uel malum medicamen potum aut aquarum calidarum potationem uel iactationem maritimam primae nauigationis, quae commoueat insuetos. sed uehementius hoc facere dicimus, ubi continuamus indigestionem ob plurimam sumptionem cibi aut insueti aut curiose conditi. quorum sane intellectus aptus rationi est ob causarum scientiam, inutilis uero ac <non> necessarius curationi uel naturae.
Huic passioni similis ac uicina est diarrhoea atque stomachi resolutio. [192] sed diarrhoeam Asclepiadis sectatores discernunt. in cholericis aiunt uentris et stomachi rheumatismum, hoc est humoris fluorem, in diarrhoea uero ultimarum partium profluuium. nos uero dicimus in stomachi solutione solum uomitum frequentare et neque simul uentris fluorem, qui si fuerit rursum uomitu non attestante solius uentris significat solutionem et appellabitur diarrhoea; in cholerica passione <utrumque> concurrit, hoc est uomitus atque uentris fluor, cum aliis quibusdam accidentibus signis, quae post memorabimus.
Item indigestionem aiunt genere differe. sed Asclepiadis sectatores magnitudine inquiunt, siquidem paruus ex indigestione corpusculorum concursus siue obtrusio, maior autem in cholericis; tempore inquiunt, [193] siquidem praecedat indigestio choler[ic]a<m>. sed horum prompta atque facilis est discretio. etenim indigestio conficitur ex corruptione ciborum, etiam si quis neque uomat neque humoris fluorem sustineat, quem Graeci rheumatismum appellant, per uentrem effectum; cholera autem ex uomitu atque uentris fluore <et> turbatio<ne>, etiam si cibus non fuerit corruptus et ex aliis antecedentibus causis fuerit ueniens, intelligi potest.

QVAE SEQVVNTVR EOS, QVI CHOLERICA PASSIONE AFFICIVNTVR?

[194] Praecedit frequenter cholericos stomachi grauedo atque tensio, anxietas, iactatio, uigiliae, tormentum intestinorum cum sonitu, quem Graeci borborigmon uocant, uentris dolor atque per podicem uenti fluor nihil releuans, ructationes fumosae, nausea, saliuarum fluor, grauedo thoracis cum membrorum defectu; surgente passione iugis uomitus et primo corrupti cibi, sicut frequenter occurrit, et humoris atque fellis flauidi, dehinc uitellis ouorum similis, tunc prasii atque aeruginosi, ultimo etiam nigri; [195] uentris quoque turbatio cum dolore et egestio uomitorum similis, hoc est spumosa et acerrima, cum frequenti delectatione uomendi. crescente passione aquati atque tenuis liquoris fiet egestio et aliquando similis loturae carnis, feruntur etiam cum his humoribus plerumque subalbida desputa; sequitur etiam densitas pulsus et articulorum <frigidus torpor> atque uultus nigrore fuscatus, ardor atque sitis insatiabilis, spiratio celerrima et contractio uel conductio membrorum cum neruorum tensione ac surarum et brachiorum, praecordiorum etiam ad superiora raptus cum dolore iliaco simili, aliquando etiam egestio uentris sanguinolenta, uultus in maciem atque tenuitatem deductus, [196] oculi rubri et in ultimo singultus. ita denique acuta atque celerrima passio esse a ueteribus memoratur, ut numquam in secundum ueniat diem.
At si in meliorem partem uergere coeperit, ut leuior fiat, articulorum atque corporis frigus infractum mitescit, et pulsus assurgens manifestior fiet ex altioribus ad superficiem ueniens, paruae etiam atque interuallis longioribus egestiones fient, et paulatim releuatior aeger efficitur.
Accessiones autem apprehendimus ex his, quae sunt passioni consequentia. cum enim anxietas atque iactatio confluentibus ad stomachum liquidis et contractio articulorum occurrerit, accessionem praesentem dicimus. [197] at si post uomitum minus sibi aeger coeperit displicere, stomachi occurrerit releuatio et mitigata uentris mordicatione [uentris] cuncta minui aduersa coeperint, dimissionem pronuntiamus.
Generaliter autem passio est uehemens atque acuta uel celeris et aliquando solius solutionis, aliquando adiuncta ex aliqua parte strictura, ut dolores ostendunt stomachi atque uentris et intestinorum et articulorum contractio. magis autem patitur in ista passione stomachus et uenter et intestina, cetera uero uel omnia corporis consentiunt.

QVOMODO CVRANDI SVNT CHOLERICI?

[198] Cholericos oportet primo similiter ut cardiacos locari atque ut indigestos uel qui cibos excludunt. potum dari decet tepidae, ut, quod immutatum corruptione uideatur, tamquam ueneni materia per uomitum depurgetur. at si haec corrupta excludi desierint, erunt aegrotantes seruandi in eodem schemate. prouocabiles sunt enim liquidorum fluctioni[bu]s motus. conuenit etiam articulorum lenis atque impressa defricatio cum quadam perseuerabili tenacitate, tunc etiam eorum ligatio, qua cum fuerint densa phthisicum consentire stomachum cogant. [199] sed ne ex his ligamentis superiora torpescant, erunt saepius commutandae ligationes. tunc stomacho atque ori uentris spongiae admouendae iugiter ex aqua frigida expressae, dehinc etiam ex posca; atque iisdem facies detergenda, quo defectione submota in resumptionem ueniant aegrotantes.
Vtemur etiam odoramentis, sicut in cardiacis ordinauimus, atque flabris et cataplasmatibus frigidae uirtutis secundum thoracem ac uentrem. [200] sed ut non saepius haec mutare cogamur neque <e> contrario permanendo calida efficiantur, spongiis frigida expressis atque superpositis ea frigidamus, ut non solum uirtute constricti ua, uerum etiam frigido tactu fluorem constringant.
At si dolor uel intestinorum tormenta plurimum coegerint, pro frigidis spongiis aliqua temperantia admouemus. tunc tectione[m] mundarum lanarum uel olei dulcis atque calidae infusionibus utemur. similiter etiam propter contractiones articulos lana circumtegimus et pannis calidis colligamus.
Infigimus praeterea cucurbitas leues, quas Graeci κούφας uocant, scilicet sine scarificatione. [201] has frequenter detrahemus atque differentibus locis infigimus, quo latenter ac sensim etiam strictura, quae irruerat, resoluatur. at si dolores coegerint et plus urgere uomitum uiderimus solutione obtinente, ita cucurbitas infigemus, ut in cardiacis memorauimus, hoc est constrictiuas ori uentris atque subsequentibus partibus, aliquando etiam a tergo per interualla dimissionis. damus praeterea aquam frigidam sorbendam per interualla eadem.
At si uehementius uires amputari ac solutionem crescere uiderimus, praecuratis aegris, ut in cardiacis docuimus, [202] cibum damus dimissionis tempore non exspectata prima diatrito, defectionis coacti periculis. dabimus igitur panem ex aqua frigida diligenter praelotum, alicam uel oryzam ex aqua uel posca aut oua hapala aceto prius infusa et pulticulam sicciorem. at si accepta reiecerint, paululum requiescentes post interuallum rursum cibo nutrimus. tunc, si res coegerint, etiam tertio id facimus uel quarto, et ob retinendum cibum cucurbitam latioris osculi unam uel secundam plurima cum flamma infigimus ori uentris infra costarum finem, eodem tempore, quo cibum damus. [203] tunc post eius sumptionem idem facimus, quo constrictione atque raptu corporis ad inferiora uenire et permanere cogantur accepta. oportet praeterea adiutoriorum mediocritatem intueri, nam plurimo atque iugi cibo op<p>ressione praefocati saepe sunt aegrotantes.
At si distantia temporis longiore fuerit uomitus intercapedinatus et uentris effusio iisdem dilationibus dirarata, tunc ut in declinatione totius passionis ob destructionem dabimus quicquam pomorum, ut pira uel mala Cydonia aut sorba aut mali Punici grana aut Damascena [204] uel recentium uuarum palealium, intybi thyrsum atque uolantium pectora, sed non pinguium, ut perdicis uel phassae uel similium in posca decoctorum uel assorum cum aspergine corticis mali Punici in puluerem comminuti, dehinc e cellario, quam Graeci apotamiam uocant, colymbadas oliuas fractas.
At si sufficienter aegrotantium surrexerint uires, dabimus etiam panem ex uino mediocriter austero et aqua frigida temperato. dehinc etiam bibendum dabimus ex ipso mixtum potum, sed eo tempore, quo cibum dabimus. multum enim bibere prohibemus, siquidem sitis siccare ualeat humecta. [205] at si febres fuerint consecutae et uires aegrotantis permiserint, abstinentia<m> cibi adhibemus una die; si autem hoc ferre non potuerint, dabimus cibum dimissionis tempore; sin uero febres non coegerint et passionem cessasse uiderimus, non sine cautione ac diligenti cura resumimus aegrotantem paulatim atque modicis adiectionibus potus uel ciborum praecauentes superfluos cibos, ne in commemorationem passio reducatur. resumptis igitur uiribus etiam lauacrum adhibemus.
Haec est secundum nos cholericorum cura.

[206] Veterum autem medicorum sententiae uariant. Hippocrates fel cholen appellans cholericam nominauit atque iliacae passionis esse particulam siue concursum constituit. nunc denique eius curationem neque memorare dignum est. sed quinto libro Epidemion cholericorum signa tradens helleboro dicit utendum cum lenticula, uel singularem sucum lenticulae bibendum; tunc inquit uomitum prouocandum. quod est non aliter contrarium, quam si quis fluore sanguinis pereuntem uel diaphoresi dissolutum phlebotomare uelit aut cardiacum sudore defluentem calido lauacro uel sudoriferis uaporibus uelit adiuuare, [207] quod id ipsum, quod passio nititur, adiutorium quoque fieri uehementius cogat. etenim [in] helleboris uomitus factus etiam his, qui nulla solutione afficiuntur cholericae passionis, periculum solet facere, et magis cum non praeparatis corporibus adhibetur. at si quisquam Hippocratem defendens dixerit ab eo non datum, sed memoratum, quod quidam cholericus acceperit uel sibi ipse dederit, frigida utitur defensione. ait enim Hippocrates profuisse datum, quod si displiceret, culpare debuerat.

[208] Item Diocles libro, quo de passionibus atque earum causis et curationibus scripsit, frigerandos inquit cholericos et, donec depurgentur, nihil accipere; tunc, cum tempus uisum fuerit, dandam frigidam et in uomitum prouocandos; balanos etiam per podicem indendos. at si hiems fuerit, calida aqua utendum, tunc nigrum dandum uinum cum polenta atque post po[si]tum somno quiescendum. singultui uero absinthium dicit conuenire et ad solutionem bubulum uel caprinum lac dimidiae heminae quantitate cum papaueris albi suci cyatho dimidio et mali Punici suco. [209] scribit etiam aliud curationis genus, quo memorat cumino quoque atque sale et origano et his similibus potis utendum.
Culpandus igitur primum est, quod calidum potum dari iubeat cholericis, cum tempus hiemis intuetur et non passionis considerat uires, neque coniciens, quod calidum, quidquid est, laxando prouocet uomitum. addidit etiam nihil dandum, donec aegrotantes depurgentur, et non docuit tempus cibi offerendi neque demonstrauit, quia post depurgationem corruptorum dimissionis tempore erunt aegrotantes nutriendi. denique tempus uini dandi non memorauit. item absinthium est acerrimae uirtutis et propterea incongrue atque imperite singultientibus ordinatum. [210] est enim ex tumore stomachi ueniens singultus. lac etiam in eiusmodi passionibus facilius acescit et effusionem uentris prouocatam extendit. cuminum quoque et origanum acerrimae uirtutis esse nemo est, qui nesciat, quo fiet, ut aperiantur magis quam claudantur fluentia et prouocentur mordicationibus, quae forte sunt in tumore constituta.
Praxagoras primo libro De curationibus contra docens iubet dari plurimum mulsum ex aceto confectum ebibendum et calido passo atque absinthio potandos probat. uomentibus uero prius inquit calidum potum dandum. [211] tunc, si plurimus, inquit, uomitus fuerit, lauandos aegrotos calida et post lauacrum somno dimittendos. at si dormire non potuerint, danda polenta atque bibenda ex mulso uel passo uel frigida. et cum uomitus quieuerit, lenticula nutriendos et uino potandos. at si uomitus perseuerauerit, post dationem rursum lauandos atque iisdem utendum. at si perseuerauerint ea, quae per uentrem feruntur, manente etiam uomitu, alia die rursum lauandos atque similia adhibenda.
Apparet etiam in hoc morbo erroribus implicari. etenim mulsum ex aceto doloribus est incongruum, ut quod inflet tumentia ex aceti qualitate, absinthium uero sit nocens, ut superius memorauimus. [212] item calidus potus uomitibus est inconueniens, lauacrum quoque fluenti corpori uehementer inimicum, quod iste non semel, sed saepius adhiberi confirmat, et neque cibo nutriens, quo facilius uires aegrotantis diuersis intereant detrimentis, neque saltem semel sub hac lauacri frequentia dormire permittens, ut ipse uoluit. item mulsum uentrem dissoluit, quippe non decoctum, non aliter etiam dulce uinum. ridiculum quoque est atque cachinnos commouens pausante uomitu lenticulam dare, perseuerante uero lauacrum adhibere, cum sint haec in utroque contraria. [213] etenim lenticula constringit praesentem fluorem, lauacrum uero corpus coaequat post uomitus cessationem.
Item Erasistratus secundo libro Salutarium utitur tepido potu uomitum prouocans uel acrimoniam temperans fellis; contra dolores autem tepidis utitur uaporationibus et cataplasmatibus ex uino. at si sitis et defectio coegerit, uino potat Lesbio cum aqua frigida, sed in aquae cyathum uini guttas duas admiscendas iubens uel tres, ut solum, inquit, odorem uini habere aqua uideatur; atque hoc bibendum post singulos imperat uomitus et post singulas uentris effusiones. [214] plus inquit aquae admiscendum, si febres irruerint, et similiter lenticulam dandam et uinum aut malorum infusionem uel decoctionem aut pomorum aut pirorum. et etiam lauacrum probat et resumptionem adhibendam.
Sed hi[n]c quoque excludendus in quibusdam est. etenim contra dolores quomodo calidis, sic sine uino cataplasmatibus utendum siquidem rigore quodam naturali siue mordicatione, quam Graeci rhigos uocant, uina constringant. est praeterea eorum datio ante declinationem passionis contraria, et magis cum sine cibo danda ordinantur et immodice, [215] siquidem post singulos uomitus id fieri praeceperit, cum propter uirium solutionem oportuerit etiam cibi quiddam offerre et non solum uinum potandum dare. febribus quoque irruentibus et, quantum credendum est, tumore interposito inconueniens est lenticula et infusiones siue decoctiones constringentium materiarum. harum enim uomitum cogentium fuerat usus necessarius.
At Herophilus cholericorum curationem secundum se aliis nullam tradidit.
Asclepiades uero tertio libro Celerum uel acutarum passionum affectans uomitum ex rapaci haustu transuoratis potionibus eadem die leuat aegrotantes et uino potat cum polenta. [216] et quid ultra? cum plurima approbet ueterum curationum solum prohibens ea die leuandos, nisi uires fuerint reparatae? oportebat etiam uini tempus diffinire atque post cibum dandum ordinare.
Empiricorum Serapion primo libro Curationum istius passionis medelam tradidit, item Heraclides Tarentinus libro quarto. sed communiter uterque rationali[s] Logicorum consentiunt curationi, adicientes etiam medicamina, quae catapotia uocauerunt, multis ex speciebus confecta, quae pharmacode dicuntur, necnon potiones etiam ad retinendos exitus fluentium materiarum, ex quibus sunt hyoscyami seminis, quem nos altercum dicimus, drachmae duae, [217] anisi drachma una, opii drachma semis, contrita et superfusa aqua dulci, tunc collecta et in triginta partes diuisa. singula faciunt catapotia, et dantur in aqua frigida cyathis duobus. "Abstinet", inquit, "etenim uentrem." his uero, qui fuerint uiribus illaesis, conuenire dicit medicamen ex myrrha atque papauere et croco confectum in quantitatem erui datum eum uini cyatho.
Sed haec uehementius ostendit Heraclides Tarentinus, dans etiam alicam cum uino ultimae depressionis — hydatode Graeci uocant, nos abusiue tortiuum — uel cum absinthio et oryza [218] uel lenticula aut ptisana, cum contrariam uirtutem alicae lenticula atque ptisana obtineat. item primo libro Regulari siue, ut Graeci dicunt, Diaetetico nutriens cholericos prima die, ceteris utens congrue, postera inquit die eos ante uomitum usque ad tertium diem neque cibo nutriendos neque os colluere permittendos, si quicquam fuerit suspicione sollicitum; post tertium uero diem continenter atque cum cautione resumptionem faciendam.
Sed huic erit respondendum, utrum in declinatione passionis dari dixerit uinum atque uarium cibum an ante ipsam, quod est intemporale atque importunum. [219] sed si in declinatione, cur declinante passione et, quantum creditur, forsitan et exclusa usque ad primam diatriton abstinendos existimat aegrotantes? his enim, qui forsitan ob eius defensionem dixerint eum praecauere, rursum ne febres irruant, respondemus hoc esse occultum et non oportere Methodicum esse suspicionibus incertis occupatum, et uere. at si ob irruentem febriculam, quae iam praesens esse uideatur, abstinentia putat utendum, erat melius dicere, quia cessante uomitu, emergente febricula abstinentia est adhibenda, quod idem facere uel memorare neglexerit.

DE DEFLVXIONE, QVAM GRAECI DIARRHOEAM VOCANT

[220] Defluxio est secundum Asclepiadem rheumatismus siue fluor parui temporis ultimarum partium coli atque sessionis siue longanonis, ut nos appellamus, quae fit, inquit, ex conuentui siue concursu atque congressu corpusculorum. sed huic quidam responderunt, quod non solum ultimarum partium coli defluxio esse uideatur, sed etiam superiorum. item ex corpusculorum concursu siue conuentu, quem en<s>tasim appellauit, negant fieri posse defluxionem, sed magis abstinentiam uel retentionem. [221] alii rursum defluxionem dicunt fluorem siue, ut Graeci, rheumatismum parui temporis intestinorum atque sessionis uel longanonis secundum uiarum raritatem. sed superfluum est causas adicere, cum passionem diffinimus, quibus fuerit confecta defluxio. item alii defluxionem esse dixerunt uentris turbationem celerem uel acutam, quae fit ex corruptione ciborum. sed etiam nunc habet quaedam superflua diffinitio; dehinc etiam sine corruptione ciborum aut simili causa posse defluxionem fieri praeuide[a]mus.

[222] Sequitur autem defluxione laborantem sine ullo dolore effusio liquidorum per podicem, hoc est per anum, quae corporis faciat corruptionem, aliquando etiam perseuerando intestinorum uulnerationem, ex qua dysenteria saepe sequatur.
Vtendum denique aegrotante locato silentio atque abstinentia cibi et uini, tunc cataplasmatibus constrictiuis secundum clunes atque uentrem uel pubetenus. alia die, si defluxio cessauerit, cibus adhibendus constrictiuus, tunc etiam uinum atque lauacrum adhibendum et cetera, quae resumptionibus conuenire uidentur.


previous no next