previous next

AD HIPPOCRATEM

[113] Hippocrates uolumine, quo De ptisana scripsit, ad pleuriticos curandos haec ait. lateris dolor siue ex initio effectus siue supernatus principio uaporis erit curatione tentandus, in qua meliorem probat ex aqua calida in utriculo uel uesica constitutum [hunc ad modum] uel in aeneo uasculo siue testeo, supposito quolibet stramine molli, ne quassatio fiat locorum, scilicet qui in dolore sunt. probat etiam spongiam mollem, magnam, ex feruenti aqua expressam atque inuolutam, tunc apponendam. circumtectus, inquit, enim atque inclusus uapor plurimo tempore perseuerat. admouenda etiam tamquam odoramentum ori uel naribus aegrotantis, ut spiramento adducta suo ingressu laxamentum partibus administret. utendum, inquit, etiam <hordeo uel> eruo in aceto miti macerato et calefacto et celeriter sacello incluso, tunc apposito, [114] siue cantabro eodem genere feruefacto, uel aridae atque siccae uaporationes adhibendae, ut sunt ex sale siue milio frixo in sacellis laneis aptissime appositae. etenim leue atque conducibile est milium: soluet namque naturali quadam mollitudine illos dolores, qui iugulum in ipsis passionibus pulsant; non aliter etiam illos, qui has partes <non> pulsauerint, soluit.
At si dolor uaporationibus minime fuerit mitigatus uel abstentus, non oportet plurimo tempore in hac perseuerare curatione: etenim pulmonem uaporatio siccat atque purulentum fieri cogit. sed si doloris significatio ad iugulum uel ad brachium tetenderit cum grauedine, ut etiam pectus uel mamillam tangere uideatur, oportet in brachio uenam diuidi, sed interiorem, quo multa fieri detractio possit, donec plurimum rubrior sanguis excludatur uel pro rubro <et> limpido liuidus. utraque, inquit, enim eueniunt.

[115] Sed si sub pectore fuerit dolor et ad iugulum non tetenderit, emolliendus est uenter aut helleboro nigro aut peplio, nigro admixto dauco uel seseli aut cumino siue aniso uel aliud, quodcumque tranquillum admiscendum putat [id est portulacam], uel pepl<io silph>ii sucum praestare. quae enim admiscemus, sibi similigena haec sunt, quae supra diximus. deducit autem melius uentrem helleborum nigrum, quam deducit peplion, peplion autem helleboro nigro uentositatem melius tollit per podicem prouocatam. haec denique utraque dolorem soluunt. mitigant etiam alia plurima. haec sunt, inquit, deducentia siue detrahentia per effusionem summa, quae ipse sciui atque posui. quin etiam in sorbilibus dantur deductoria, quae non satis sunt insuauia aut amaritudinis causa aut alia qualibet, ut copiae uel coloris.

[116] Ptisanam igitur, quando medicamen biberit, statim superbibere nihil minus a congrua est ratione uel quantum accipere consueuerit; dehinc paulatim inter uentris deductionem non erit sorbenda, sed quando humorum declinauerit exitus, tunc modicum sorbeat aegrotans uel quantum consueuit. dehinc detractio perseuerare debet, donec dolor cesset uel nihil contrarium occurrat. haec mihi, inquit, ratio est et in suci usu[s] ptisanae. etenim dixit melius esse statim sorbendi initium sumere et in omnibus magis uentris antecedentibus deductionibus sumendo [ergo est] initium sorbendi tertia uel quarta uel quinta uel sexta uel septima die, nisi intra id tempus fuerit aegritudo praeiudicata. haec sunt, quae in primis partibus libri ordinauit.

[117] Alias quoque passiones curans in ultima scripturae parte rursum peripneumoniam atque pleuritim curans haec ait. in peripneumonico et pleuritico oportet inspicere, utrumne acuta febricula atque dolores alterius uel utriusque sint lateris et utrum ascendente spiritu dolor admoneat et tussicula uel sputa fuerint abundantia flaua uel liuida ac tenuia uel spumosa uel florida aut alia qualibet qualitate a supradictis differentia. sic agi oportet, ut, si dolor pungens [penetrans] ad iugulum uel cinctum uel brachia tetenderit, uenam incidamus, in quacumque parte facilior fuerit uisa. detractionis autem modus conueniens secundum corporis habitudinem atque temporis, aetatis uel regionis considerationem accipitur. [118] plurimam enim detractionem ostendit celer atque acutus dolor, quae usque ad animi defectionem erit facienda; tunc clyster adhibendus.
Si inferius thorace fuerit dolor et plurimum aegrotanti distenderit uentrem, <purgatione utendum;> sed medio tempore purgationis, hoc est quo uentris officium <non> cessat, nihil, inquit, accipiendum, sed post perfectam effusionem mulsum ex aceto exhiberi iubet, quod oxymeli uocant. item quartanum typum medicamine curans tribus aliis diebus adhibendum clysterem probat et, si passio <non> fuerit releuata, tunc inquit purgatione utendum.

[119] Praecauendum etiam monet, donec dies septem intacti febribus transigant aegrotantes, tunc, inquit, tuto sucum dabimus tenerum atque paruum. at si facilius agere coeperit sputa attestante spiratione meliore et sine ullo dolore atque, ut supra dictum est, cessante febricula, paulatim crassiore ac plurimo et bis in die utendum praecipit suco. sin uero <non> facile haec fuerint releuata, leui potu atque sorbili utemur cibo, hoc est suco paruo et semel in die, tempore scilicet, quo leuius aeger habuerit. atque id intelligi urinae inquit inspectione. tunc dandum sorbile quidem, nec prius tamen, quam urina atque sputa uisa fuerint matura. Sed si medicatus plurima excluserit, necessario paruum atque tenuem dabimus cibum. [120] non enim potest <propter> inanitate<m> somno uel plena affici digestione neque passionis atque naturae conflictus sustinere, quos Graeci crises appellant. sed cum corporis defluxio tenuem fecerit aegrotantem, retentione cessante, qua naturali uigore corporis nutrimenta tardantur, sucorum nihil ualebit retinere. intelligimus autem matura sputa, quando sunt <saniei> similia, item urina cum fuerit rubrior in erui similitudine<m>. nihil etiam, inquit, prohibet doloribus lateris adhibere tepores atque cerotaria et unctionem crurum et clunium pingui atque calido oleo frequentare, praecordia uero semine lini cataplasmare usque ad papillas.

[121] His Soranus respondens ait in calefactionibus acres esse sales ac necessario tumorem prouocare, febrem accendere; poscam etiam constringere et stricturam passionis augere. item milium frixum graueolens et nidorosum atque capiti graue maxime acute febricitantium esse perspicimus. spongiis etiam erat melius quemquam in dimissione patientes partes uaporare atque oleo calido perfundere.
Est praeterea improprium ac sine ratione tunc uti phlebotomo, quoties ad superiora dolor tetenderit, prohibere autem, quoties ad inferiora descenderit. oportet ergo sub hoc argumento neque difficultate inferiorum impeditos phlebotomare neque etiam podagricos, siquidem inferiora tumere uideantur. sed <neque> necessario, quoties dolor ad superiora tetenderit, phlebotomiam adhibendam uidemus, siquidem saepe peiorante uentris fluore hoc adiutorii genus prohibeatur. [122] neque etiam, ut ait, oportet interiorem uenam diuidi, siquidem et exteriori et media diuisa corpora releuentur, quippe cum e contrario interiorem prohibeant propter magnitudinem, ne tumor augeatur. item sanguinis mutatio iners est detractionis moderationi, sicuti de adiutoriis scribentes demonstrabimus. sese denique idem Hippocrates impugnat in consequentibus dicens usque ad animi defectum faciendam detractionem, quod magis uehementer est nocens, siquidem sit periculosa defectio. et cum sit temporaliter defectionis causa sensu carens aegrotans dolore releuatus, uidebitur, cum resumptus fuerit, rursum dolere, cum magis atque magis eiusdem magnitudinis passiones debilia corpora uehementius afficiant.

[123] Item purgatiua medicamina, quae Graeci καϑαρ[κ]τικὰ uocant, acrimoniae causa stomachum tumentem atque hypezocota membranam acuunt in tumorem et in periculum uentris effusionem prouocantia ma[g]nificam passionis ingerunt uehementiam. nutrire etiam cibo post medicamen non oportebat. pugnat enim purgationi faciundae illatum cibi nutrimentum, quippe cum medicamine <corpus> corruptum officii sui careat uiribus. mitto etiam, quod ex initio acescere facile ptisanae sucus perspiciatur, confectus quippe ex hordei suco, qui sit digestione difficilis. dehinc aegrotantis corpus non ualeat tantum sustinere nutrimentum, quantum sanitatis tempore solitum uidebatur. item mulsum ex aceto, quod oxymeli appellauit, sine discretione accipimus. est etiam immodica usque ad septimum diem cibi abstinentia, quam custodiendam ordinauit, [124] quippe cum nullus uehementiam passionis sustinere ualeat nisi nutrimento quamuis paruo toleratus; et neque in declinatione passionis aliquid humanius cibo largiatur, sed in iisdem sorbilibus perseuerandum existimat sucis. at cum fuerint sputa segniora, tunc, <ut> existimat, erit primo aeger nutriendus. quomodo necessario haec declinante passione occurrunt, intoleratum in ceteris relinquendum temporibus aegrotantem apertissime iudicauit, cum semper plurimum utilitatis adiutorium cibi, quam cetera possunt adiutoria, largia[n]tur. omne etiam corpus erit unctione coaequandum et non eius particula, quippe cum totum cibo nutriatur; ipsa quoque unctio non exserta anxietatem ingerit aegrotanti atque latentem difficultatem atque accessione ueniente corpus prouocat <in> incendium.


previous next