previous next

LIBER SECVNDVS

CAPITA LIBRI SECVNDI

I. De lethargo

II. Quae sequuntur eos, qui in lethargiam uenire posse noscuntur?

III. Quomodo intelligitur lethargus?

IV. Quomodo discernimus lethargos ab his, qui similibus afficiuntur?

V. Vtrumne sint differentiae lethargorum

VI. Quis locus in lethargis patitur, et quomodo curandi sunt lethargi?

VII. Ad Dioclem

VIII. Ad Praxagoram

IX. Ad Asclepiadem et Themisonem et Heraclidem

X. De apprehensione uel oppressis, quos Graeci cataleptos appellant

XI. Quomodo curandi sunt hac passione laborantes?

XII. Quomodo aliarum sectarum principes istam curauerunt passionem?

XIII. De pleuritica passione

XIV. Quae sequuntur pleuriticos?

XV. Quomodo intelligimus pleuriticam passionem in peripneumonicam transeuntem aut in uomicam uenientem?

XVI. Quis locus in pleuriticis patitur?

XVII. Quae similia pleuriticae passioni, et quomodo internoscuntur?

XVIII. Quomodo curandi sunt pleuritici?

XIX. Ad Hippocratem

XX. Ad Dioclem

XXI. Ad Praxagoram

XXII. Ad Asclepiadem

XXIII. Ad Themisonem

XXIV. Ad Heraclidem

XXV. De peripneumonia

XXVI. Quae est peripneumoniae intelligentia?

XXVII. Quomodo intelligitur peripneumonia?

XXVIII. Quis locus in peripneumonicis patitur?

XXIX. Quomodo curandi sunt peripneumonici?

XXX. De cardiacis

XXXI. Quid est cardiaca passio, uel quomodo eius cognitio tradenda?

XXXII. Quomodo intelligimus eos, qui in cardiacam uenire possunt aut etiam in ipsa constitutos?

XXXIII. Vtrumne febricitent cardiaci

XXXIV. Quis locus in cardiacis principaliter patitur?

XXXV. Quomodo discernimus cardiacos ab his, qui [in] stomacho patiente sudauerint?

XXXVI. Quomodo discernimus cardiacos ab his, qui sudore prospero liberantur, quem Graeci criticum uocant?

XXXVII. Quomodo curandi sunt cardiaci?

XXXVIII. Quomodo aliarum sectarum principes cardiacos curauerunt?

XXXIX. Vtrum recte Asclepiades cardiacos curauerit

XL. Vtrum recte Themison cardiacos curauerit

DE LETHARGO

[1] Celerum cum febricula passionum primam superiore libro tradidimus phrenitim, nunc lethargiam cum ceteris ordinamus. uocatur lethargus a consequenti passioni[s] obliuione, Graeci enim lethen obliuionem uocauerunt, argiam uacationem, quam corpori atque animae ingerit uis supradictae passionis. et est comparatio<ne> grauior phrenitide, non aliter quam negatus in toto uisus ab ex parte impedito uel silentium ab impedita locutione aut surditas ab auditus falsitate uel hebetudo sensuum a difficultate.

[2] Denique uehementi strictura phrenitici saepissime in lethargiam uenerunt, atque declinante lethargia aliquando e contrario lethargi in phrenitim reciderunt. quorum rarius ex supradictis posteriora contingunt, siquidem facile periclitantes passionis magnitudine in peiorem deueniant, difficile autem in periculis bona locum accipiant. quapropter Asclepiadi credendum non est dicenti pulsum atque respirationem humaniorem lethargis quam phreniticis esse, siquidem habeat magnitudinem et percussum fortiorem tamquam iugi somno dormientium. [3] sed neque iste somnus est impeditis omnibus naturalis actionis officiis, sed est oppressio, quae nihil resumat aegrotantem, at potius demergat, neque etiam pulsus fortis, sed magis debilis percussus inuenitur atque piger ac inanis. quod autem in inflatione<m> erectus uidetur, non fortitudinis causa, sed passionis nequitia id efficitur. denique in his, quibus ob phreniticam passionem paruus est pulsus, saepe peiorante morbo atque in lethargiam transeunte pulsus in magnitudinem erigitur ob specialem proprietatem passionis, non proficientium uirium causa, quippe cum generaliter strictura peiorante omnia deterius roborentur.

[4] Sed hanc plerique diffinientes passionem aiunt lethargiam esse delirationem cum febribus acutis ad perniciem ducentibus: et erat non delirationem, sed pressuram dicere. Demetrius autem Herophilus passionem inquit acutam cum pressura et obstrusione sensuum <frequenter> cum febribus. in qua diffinitione ambiguum est, quo[d] sit accipiendum frequenter: utrumne antecedenti seruiat orationi, ut intelligamus 'frequenter cum difficultate sensuum', an consequenti sit oratione iungendum, ut intelligamus 'frequenter cum febribus', an uero utrique seruiat parti. quo inuenimus nihil recte esse diffinitum: semper enim cum difficultate sensuum atque febribus haec intelligitur passio.

[5] Asclepiades hanc passionem non definiuit, sed Alexander Laodicensis ex Asia secundum ipsum ait lethargum esse <alienationem> subitam uel recentem cum febribus et pressura atque sensuum iugi difficultate. sed esse uidemus plerumque etiam cum dimissionibus lethargiam, et pressuram id ipsum esse perspicimus, quod est sensuum difficultas, quamquam ha[n]c grauiorem putaueri[n]t pressuram. nec sane debuit in diffinitione magnitudinis differentias ponere, sed passionis genus quemadmodum intelligatur manifestare. 6 nonne etiam complexionem magis phreniticae passionis cum lethargia dedisse uidetur? denique alienatio subita ac re[s]cens cum febribus acutis phreniticae est passionis, pressura uero cum febribus lethargiae. [6] Athenaeus Tharsensis furorem inquit mentis cum maestitudine, siquidem Asclepiades in primo libro Celerum passionum dixerit phreniticis alienationem cum turbore effici, in lethargis cum somno atque tristitia. alii alienationem cum maestitudine et iugi somno esse lethargiam dixerunt. etenim non habent mentem in furorem extentam, ut Athenaeus ait, sed sola in alienatione constitutam, ut Asclepiades.

[7] Sed etiam nunc traditiones caducas simul aduertendas existimo ex his, quae supra memorauimus. non enim somnus in lethargis esse aduertitur, ceterum nullum periculum sequeretur neque etiam accessionis tempore magis aegros afficeret. item neque iugis in omnibus est pressura, sed etiam plerumque dimissionis intercapedine leuigatur. at si cum febribus esse non adiungerent, ut Asclepiades fecit, communis esset cum epilepsia diffinitio.
Leonides autem Episyntheticus "Lethargus", inquit, "est obtrusio secundum uias membranarum cum furore mentis atque febre et maestitudine ac pressura et pulsu magno." [8] ed neque causam oportuit dicere, quae sit occulta atque apud ueteres discrepans et iniudicata, cum passionem manifestare fuerit necessarium, neque etiam maestitudinem uel tristitiam atque mentis furorem: etenim pressura[m] in semet maestitudinem atque furorem continet.
Item Menemachus pressuram inquit celerrimam uel acutam cum acutis febribus et non semper iugibus.
Soranus uero, cuius haec sunt, quae latinizanda suscepimus, pressuram inquit celerem esse uel acutam cum acutis febribus et pulsu magno ac tardo atque inani. frequentare inquit in senibus, siquidem aptior sit sensuum difficultati atque demersioni ipsa quoque senectus.

QVAE SEQVVNTVR EOS, QVI IN LETHARGIAM VENIRE POSSE NOSCVNTVR?

[9] Sequuntur eos, qui in lethargiam faciles ac proni esse uidentur, aliqua communia ex his, quae etiam [in] phrenitim fore denuntia<n>t, aliqua propria, quae etiam <in> causa communi tamquam propria accipimus, ut sunt ea, quae in phreniticam uenturos passionem designare praescripsimus, ut febres acutae ac uehementes et saepe continuae ac difficile ad superficiem corporis ascendentes, capitis grauedo uel somnus aut dolor uehemens repente ac sine ratione recedens, [10] tinnitus aurium, uultus inflatio, pallor tamquam ex uinolentia et maestitudo uel tristitia.

Erit praeterea tacitus is, qui natura atque sanitatis tempore fuerat multiloquus, tunc piger ac non sponte initians loquelam, sed alienam prosequens suarum tacitus querelarum, aut non digna ratione referens, multo etiam ueluti somno affectus, nec quicquam somnians aut eorum, quae somniauerit, memor. schema iacendi frequenter supinum contra solitam consuetudinem, oscitatio iugis, extensio crurum, tamquam mox e somno expergiscentis; [11] pulsus etiam inaequalis, hoc est aliquando saltus ordinatus aut inordinatus et pro aetate aut natura maior aut tardior, aliquando etiam in inanitatem intercapedinatus. quod denique si in phrenitica passione contigerit, in lethargiam transituros aegrotantes significat. etenim maiorem pulsum fieri, neque tardum neque inanem, sed aetati aegrotantis conuenientem, speciem declinantis phreniticae passionis accipimus, certius etiam, quoties circa numerum aequales minoribus maiores saltus efficiuntur ac uelocibus et densis et uehementibus, multo potius, si etiam multo maiores atque celeres fuerint.

[12] Quidam attenderunt etiam naturam aegrotantis, si saliuosus semper fuit. etenim decliues atque faciles istiusmodi naturae in pressuram probantur. attendendam etiam consuetudinem aiunt, utrumne febricitans in pressuram uenire ac demergi solebat; aetatem quoque, utrumne sit mediae, et aeris habitum, utrum multis hanc ingesserit passionem, et anni uel temporum partem, utrum autumni media; tunc enim frequentare istam passionem probauerunt.

QVOMODO INTELLIGITVR LETHARGVS

[13] Iam lethargum intelligere debemus; est enim melius atque certius sic, ut in phreneticis, dicere, quam si dicas: Quae sunt signa lethargi? unum enim quicquam singulare, ut est pressura uel febricula, non significat lethargum, sed plurima atque sibi conuenientia, ut concursus multorum signum faciat indicabile lethargi, lethargus uero sit signo indicatus, ut supra diximus. Intelligimus lethargum ex obstrusione atque hebetudine sensuum, pressura etiam atque febre acuta siue iugi siue dimissionibus intercapedinata, pulsu magno, tardo, inani et inflato. sine his enim neque esse <neque> intelligi lethargus potest. [14] nam quaedam praeterea alia sequentur multa uel pauca secundum passionis magnitudinem uel generalem temporis atque specialem differentiam. primo igitur sequitur dubia atque somni similis pressura et demersio, sed quam facile aeger uocatus excutiat, <ut> interrogatus sane non statim, sed secundo respondeat, tunc iussus uel oscitatione persuasus inspectioni linguam exserere aut non id faciat aut tarde fieri consentiat uel, eum protulerit, non reducat aut tarde colligat, si quid etiam manu tenuerit, nescius atque sine uoluntate dimittat, et loquens priorum obliuiscatur [15] et neque enuntiationis ordinem seruet, sed potius intercidat, exprimere etiam, quae loquitur, non ualeat, nullo corporis attestante defectu, manus impatienter extendat attestante tremore atque membrorum saltu, nulla etiam siti afficiatur, sed frequenti ac reflua saliua ore impleto spuere contendat, tunc supra mentum atque stramenta sputa remaneant ac, si urinam mittere fuerit admonitus, matellam non postulet uel, si petiuerit, nesciat datam atque urinam non dimittat, nisi fuerit admonitus, hanc quoque difficulter excludat uel paulatim et turbulentam aut plurimum saliu<os>am aut exustam et crassiorem, aliquando etiam indigestam.

[16] Crescente passione iacendi schema supinum iuge efficitur, color plumbeus uel liuidus, uultus ipse conductus atque concurrentibus superciliis caperatus, non aliter quam maestitudine siue luctu uidemus oppressos, lapsus etiam a superioribus lecti partibus ad inferiora negligenter abiectis cruribus atque conuersis, residuo quoque corpore non recte disposito, pulsus maior, rarus, inflatus, respiratio tardior ac maior cum quodam gemitu, conductio praecordiorum ad superiora, oppressio sensuum et difficilis recordatio adeo, ut, nisi puncti uel inclamati fuerint, non excitentur, sed solum motis labiis leuiter atque conductis rursum demergantur, [17] sint etiam obscurae uocis ac deinde, si fuerint manu lacessiti aut punctione aliqua adhortati uel titillis, non exaudiant, uel si quis eorum manus leuauerit ac dimiserit, statim concidant, uentris etiam atque urinae officio cessante, adeo ut plerique ex passione liberati discussa pressura urinae reddendae impossibilitate moriantur.
At si passio in peius duxerit aegrotantem, respiratio crassescit, ita ut <h>irta uideatur, palpebrarum quoque non perfecta conclusio, oculorum cauitas, linguae ariditas atque asperitas, [18] dentium confixio atque stridor adeo, ut, si quisquam uelit facere eorum discretionem, non ualeat uel certe semiclauso ore ac dimisso, ita ut mentum propendens uideatur et neque manu conduci separata possint, stridore pectoris attestante, atque immissi uel destillati ob nutrimentum liquoris difficilis atque interrupta transuoratio, pallor et saltus inferioris labii, articulorum stupor, unguium liuor, guttur prominens atque exstans, pulsus humilis ac per profectum diminutus, sudores frigidi et glutinosi uultum secus et collum, plerumque etiam inuoluntaria urinae uel stercorum emissio et spasmus, hoc est membrorum conductio.

[19] At si ad salutaria signa aeger coeperit recurrere, ut passio minui uideatur, omnia supradicta leuiora efficiuntur. et quidam profecto in sanitatem ueniunt, reddita scilicet ualetudine meliore; aliqui uero alienatione mentis recedente pressura tentantur, tunc etiam pulsus humilior atque densior fiet; aut admoniti rursum demerguntur, ut complexae duae passiones uideantur; aliqui denique e lethargo liberati absolutam phrenitim incurrunt ac deinde ad sanitatem peruenerunt.

QVOMODO DISCERNIMVS LETHARGOS AB HIS, QVI SIMILIBVS AFFICIVNTVR?

[20] Quomodo et defectio animi in febribus ueluti sensuum facit hebetudinem, ita mandragoram uel altercum bibentes opprimuntur grauatione sorbili sopori simili; item alii lumbricorum adiectione deprimuntur. discernenda cuncta sunt, ne umquam similibus inducti uera putemus.
Defectionibus igitur animi densus atque paruus et coaceruatim interiens pulsus efficitur. mandragoram uero uel altercum bibentibus pulsus rarus, sed plenior fiet, a<t> lethargis inanis et inflatus. [21] item his, qui lumbricorum uexatione afficiuntur uel demerguntur, densus et uelox et paruus et deficiens pulsus inuenitur, et magis tempore dimissionis febris. ex accessionis augmento, quantum creditur, non ualent uentrem uel stomachum lactare atque fellare, in dimissione uero resumpti inhaerescunt uisceribus supradictis atque ita consensum pressurae ex antecedentibus faciunt. sed haec diligentius Chronias passiones scribentes, cum de lumbricis dicemus, docebimus.

VTRVMNE SINT DIFFERENTIAE LETHARGORVM

[22] Quidam Asclepiadis sectatores etiam differentias lethargorum tradunt. alium enim per se dixerunt, alium ex antecedenti passione, ut phreniti, atque ex ipsa uenientem esse grauiorem; item alium esse nouum atque recentem, alium inueteratum atque tardantem, quod ex numero dierum conici dixerunt; [23] et alium fieri cruditatis <pleno> corpore, alium inani atque passione macerato. sed nullam lethargi uelut ad lethargum differentiam tradiderunt. existimabile, non certum probatum est liquidorum plenitudinem iudicare.

[24] Item Mnaseas lethargum alium strictura effici, alium solutione dicit, siquidem somnus nunc densitate, nunc laxamento corporum fiat atque in aliis abstentas uideamus officiorum naturalium egestiones, in aliis uero largius influentes, adeo ut etiam inuoluntario exitu stercorum siue urinae fundantur.
Item multi nostrorum temporibus atque magnitudine constare lethargi differentias tradiderunt. alium enim magnum, alium paruum esse dixerunt, et alium <in> initio, alium in augmento, alium in statu, alium in declinatione, et accessione uel dimissione.
Sed omnes illi[us] summas atque generales passionis differentias tradiderunt et non specialem lethargi. [25] falsum <est> etiam solutione lethargum fieri, quantum intelligitur atque est lethargus. etenim inuoluntariam egestionem dixerunt in infantibus non solutionis ratione, sed mentis occupatione fieri. nihil denique plus, quam naturae conuenit, excludunt, sed solum, quod debuit etiam uoluntate deponi. tenues etiam sudores pressura fieri, non solutione intelliguntur, sed neque adiutoriis laxatiuis, sicut in Adiutoriorum libris demonstrabimus. quapropter lethargi differentias tradendas esse negamus.

QVIS LOCVS IN LETHARGIS PATITVR, ET QVOMODO CVRANDI SVNT LETHARGI?

[26] Male quidam etiam patientem in lethargo partem caput dixerunt. ut enim de phreniticis dictum est, communiter totum corpus patitur febricula <at>testante, specialiter uero caput plus ob multitudinem uexationum, quibus afficitur. difficile igitur intra primam diatriton lethargus fieri potest, sed frequenter post ipsam.
Et oportet iacere in loco lucido atque calido mediocriter, in accessione per interualla leuiter excitari suo nomine exclamatum. etenim iugiter titillatu uel impressione ac punctionibus hoc facere nihil aliud quam strictura<m> erit asperare ob inquietudinem quassationis. [27] dehinc probabilior atque eligenda erit quassabili et noxia uigilantia quieta pressura. blando etiam articulorum fricamento utendum est. est autem <in> accessione iugi fomento caput curandum, oleo dulci atque calido; mollibus lanis collum tegendum, blandioris laxamenti causa locorum capiti uicinantium et ob excipiendum ex fomento, si quid e capite fuerit lapsum, tunc aliquando etiam e lecto ad lectum translatione facta. et declinante accessione oris collutio adhibenda, terminata uero potus dandus. at si febrium continuatio fuerit, primo tempore lucis erunt media fouenda atque dorsum lanis mollibus circumtegendum.

[28] Si magnitudo passionis exegerit, phlebotomia adhibenda intra primam diatriton aut in ipsa. dehinc, si ante diatriton fuerit adhibita, sola fomentatione utemur atque oris collutione et potu aqua uel mulso. atque si in ipsa diatrito phlebotomia fuerit adhibita, paululum differentes perunctionem adhibemus atque oris collutionem, tunc dabimus sorbilem cibum ob celerem passionem. si fastidiosius fuerit aegrotans, tamquam sanis saepe contingit post altum somnum experrectis, uel si transuorationis oblitus aut piger, tamquam sunt sani imminente somno decliues in soporem, erit acceleranda alicuius cibi transuoratio, ut corpus relaxetur. [29] nam grauiore strictura lethargi phreniticis afficiuntur.
Dehinc post cibum paululum differentes atque articulorum blanda fricatione utentes dormire permittimus atque usque ad declinationis tempus alternis diebus a cibo abstinemus permittentibus uiribus solo mulso utentes. si autem uires obstiterint, etiam his diebus sorbilia mediocriter damus. at si uenter non fuerit solutus, clystere utemur oleo calido et aqua, in qua decoctum sit fenugraeci semen admixto aliquando melle. tunc sicut in phreniticis tondendum caput atque radendum et apposita cucurbita scarificandum et sanguisugis releuandum. [30] at si media tumeant, simili curatione cucurbitae atque cataplasmatum utemur, tamquam in phreniticis ordinauimus.
Attendenda etiam cetera passionum accidentia, quae symptomata Graeci uocauerunt, ut ea, quae in corpore frigida fuerint membra, blando tactu manibus continentes leui cum fricatione uaporemus, sudantia citius detergamus, linguae asperitatem uel ariditatem spongia infusa aqua calida humectemus. nam saepe faucium siccitate praefocationis imitamur effectum. tunc oculos lemis obsitos uel lacrimantes spongia uaporabimus atque ita demersos excitamus. calidus etenim tactus habet quoddam resumptionis illatae leuamen.

[31] At si pressura perseuerauerit etiam dimissionis tempore et propterea cibi dandi difficultas occurrerit, oportet aegrotantem in pressura excitari, donec sentiat. tunc, priusquam rursum demergatur, distillandum ex cochleari sorbile quiddam faucibus atque manu mentum, quod laxius propendet, subleuandum, ut infusa, priusquam reuocentur, transuoratione uorentur. at si forte mutatio accessionum atque pressurae fuerit facta, quod quidem raro contingit, ut in continuationibus, cibi tempus oriente luce est aptius. utendum etiam spongiarum uaporationibus et fomentis capitis atque domestica molli ac pensili gestatione.

[32] In declinatione uero certissima uarius cibus dandus et lauacrum sine uino adhibendum scilicet; in alia uero diatrito danda poma, tunc etiam uinum. quorum rationem ex his, quae in phreniticorum curatione sunt ordinata, accipienda dicimus. tunc cerotarium scarificatis partibus apponemus.
Haec est secundum Methodicos lethargorum curatio. antiquorum uero Hippocrates et Erasistratus et Herophilus ad eorum curationem nihil posuerunt, sed Serapion Empiricus in primo libro, quem Ad sectas scribit, obscura nimium atque pauca ordinauit, quorum nihil est dignum enarrare.

AD DIOCLEM

[33] Diocles libro, quo De passionibus atque causis earum et curationibus scripsit, prohibet demergi lethargos acutissimis utens potionibus, atque iugiter corpus defricat adhibens etiam sternutamenta, quae Graeci ptarmica uocauerunt, et neque manifestans, quas uocat acutas potiones, utrumne qualitate acutas, ut est acetum, an officio usus, ut est celerrima transuoratio. sed utrum elegerit, male dictum est. alterum enim densat corpus strictura laborans, alterum inflat. item sternutamenta corpus uehementi motu concutiunt, et magis membranas capitis in tumore constitutas, <quas> iugiter excitare sine dubio asperatio passionis est. peccat[ur] etiam grauius sino ullo adiutorio caput relinquendo, in quo secundum ipsum passionis est causa.

AD PRAXAGORAM

[34] Praxagoras secundo libro De curationibus in sorbilibus cibis, hoc est ptisanae sucis, semper inquit aegros oportere[t] seruari, cum non semper hoc conueniat, quando declinationis tempore oportet uaria ciborum resumptione uires reparari, non tunc uti suco ptisanae, sed ipsa potius. ille onim et corrumpi facilius et inflare perspicitur. deinde clysterem iubet adhiberi, et non, inquit, metuendum, si remanserit non redditus. erat hoc uerae rationis, nisi esset uirtutis acrioris. sed quia est acerrimae atque mordicantis qualitatis iuxta ueterum consuetudinem, quomodo sperandum est non grauius nocere, quanto plus fuerit tumentibus partibus immoratus? [35] dat etiam meracum bibere acetum cum melle et piperis immodica quantitate uel pro uino absinthium, dicens latere ignaros uini dationem. et fomentum adhibet pedum.
Sed ex his omnibus nihil sperandum est utile, sed magis incendia uiscerum uel altiorum et ueluti putredines tumentium membranarum ob nimietatem feruoris. non enim, cum acriora collyria tumentes oculos in dolores atque lacrimas plurimas cogere uideamus, membranas quoque cerebri delicatas atque faciles ad iniuriam ob naturam sui tumentes passionis causa minime ex supradictis inuri credi potest, cum singula igneae uirtutis esse monstrentur. item meracum quit, hoc est ultra moderationem temperamenti, commixtum acetum cum melle dari et appellauit oxymeli. [36] nec tamen manifestauit, quid sit ultra modum temperamenti miscendum, utrumne mel debeat superare an acetum, non enim adiecit aquam quoque miscendam. dehinc quam similitudinem potest absinthium habere cum uino, ut in eius uicem dandum iusserit, cum sit et hoc generaliter acre atque densabile? uinum uero omnibus ante declinationem aegritudinis aduersum est, et magis lethargis ob nimiam uehementiam passionis; immoderate uero, ut ipse uoluit, meracum etiam sanos demergit. ridendum praeterea, quod caput patiens incuratum relinquendum putat et fomentum pedibus adhibendum, per uanas auertendae materiae <intentiones> traductus.

AD <ASCLEPIADEM ET THEMISONEM ET> HERACLIDEM

[37] Asclepiades primo libro De acutis passionibus scribens multa inquit adhibenda lethargis, quae phreniticis sunt ordinata. nititur etiam iugiter demersos excitare sternutamentis et odoramentis castorei, rutae et aceti et spondylio et conidia et agno herbis, bacis etiam lauri, uel communiter, inquit, omne, quod tenuare atque mouere uehementer membranas ualeat cerebri. iubet etiam ea adhiberi, quae epilepticis uel matrice praefocatis adhibuit odoranda, hoc est lanam uel capillos aut cerui cornu uel galbanum carbonibus imposita, et omnia, quae caput grauare ualent uel iniucunda sunt odoranti. [38] omnium inquit praestantius atque operantius esse sinapi tritum cum aceto admixto atque hinc caput cataplasmandum et dandum manibus, quod excitet aegrotantem. potum dat bis in die uel ter et ueniente nocte offert tamquam phreniticis uinum uel eo audacius. etenim, inquit, accedere ex uino furor in phreniticis potest, in lethargis uero numquam, siquidem sint omnes sensus apprehensi atque mentis uigor oppressus. Ex quibus apparet peius eum a phreniticis lethargum caeca curatione uexare. etenim noxium atque perniciosum est iugiter eos excitare, sicut supra diximus, [39] multo autem grauius non communibus remediis hoc facere, sed, ut ille putat, sternutamentis immoderate mouentibus atque dissecantibus corpus et magis cerebri membranam in tumore constitutam. si enim pedes, quamquam sint habitudine fortes, in tumore constituti paruo deambulationis motu facile uexantur atque ob iniuriam in augmenta tumoris ueniunt, quomodo non membranae cerebri in tumore constitutae atque uiarum densitate constrictae magis posse moueri creduntur? dehinc perseuerare magis sternutamenti usu[m] iubet, ut scilicet ita forte conuenire uideatur, tamquam in chronicis passionibus, <cum> moderatione interea cessante noxius atque uexabilis esse probetur.

[40] Extendit etiam peccatum ex castoreo atque aceto et ruta et spondylio atque agno herbis et lauri bacis et conidia. etenim acetum acre manifeste probatur et quod ualeat membranam inurendo uexare, cum laxamento, non constrictione indigeat. alia quoque graueolentia et, quae pressuram faciant, non solum demersis, uerum etiam recte ualentibus improbantur. haec peccanter ex epilepticorum curatione atque praefocationis matricis transferenda iussit, cum constet etiam in ipsis adhiberi non oportere sinapi. <etenim> etiam si chronicas passiones quadam corporis nouatione excludit, acutas uel celeres prouocans in magnitudinem tollit. [41] omnis enim acrimonia tumoribus incongrua. nam et temporaliter quidem aeger omnis tamquam adustus igne consurget, sed rursum grauius opprimetur.
Oportet etiam secundum eius praecepta manente capillatura aliquod cataplasma apponere et propterea non parui temporis uexatione membranam afficere. nam tonsuram noxiam phreniticis probat. his etiam lethargos similiter curandos existimat, quo fiet, ut etiam ipsis tonsuram prohibuisse uideatur. non enim in illis materiae post tonsuram ascensus uexabiliter caput poterit onerare, in lethargis uero id minime facere. Quae si tamquam uexabilis excludenda est, multo magis sinapi excludendum. [42] adducit enim ad semet materiam, sicut inflatae atque in ruborem deductae eius appositione partes demonstrant. namque adductam tenendo cogit et uiarum perficit densitatem. dehinc odore penetrando membranas inurit, et tamquam acre collyrium oculos, sic mentes inflammat. quomodo etiam fricari manibus sinapi lethargus potest, cum sensibus ac mente captus esse uideatur?
Atque ita odoramentorum tempus tacuit et solam materiam nominauit. hoc quidem etiam de dando potu fecisse perspicitur, dicens, quoties detur, temporum tacita disciplina. uinum etiam lethargis est incongruum nulla declinatione passionis firmata. [43] simile est enim ebrios ac uinolentia madentes uino oportere uti tamquam congrue superdato, in quibus periculum spasmi fore nemo sapiens negat. at iste importunius uero lethargis probandum existimat, sperans uini furorem sub oppressione passionis posse latere: uehementer enim curandum putat occultare noxia quam prohibere. miseriores igitur lethargi[s] phrenitici<s> iudicandi et experimentorum probationi subiecti. namque etiam in lethargis demersionis aucta uexatio ex uini efficitur potu, siquidem spiratio alta ac conductus corporis atque raptus adueniat et celerrime mortis sequatur effectus.

[44] Themison libris Acutarum uel celerum passionum recte cetera ordinauit, sed iubet obscuro in loco haberi lethargos. "Etenim", inquit, "lux apta non est, siquidem moueat atque turbet corpora et non sufficiant spiramenta turbationi[s] commotae congruam exhalationem praebere, quapropter etiam sani in luce dormientes grauantur, quorum maxime hi, qui <sub> sole dormierunt, uexari noscuntur", non aduertens, quod omnis tenebrosus aer constringit, lethargica autem passio nullo alio magis quam strictura cognoscitur, quam necesse est augeri ob aeris densitatem. [45] sub sole autem dormientes grauari etiam nos asserimus, sed ob contrarietatem efficientium causarum: lux enim solis atque uapor relaxat, e contrario somnus astringit. dehinc lethargia grauis atque perniciosa esse passio perspicitur, somnus autem naturale est officium. item sol grauat caput, lux autem, quam lethargicis adhibemus tectorum sub tegmine, nullo uapore lucifici solis augetur, neque splendore radiorum perfusum corpus grauiter afficitur aegrotantis.
Iubet etiam parua per interualla eorum faucibus insinuari liquorem, quod praeter tempus faciens ardorem illum, cuius causa id adhiberi existimat, augere potius quam minuere uidetur. [46] at si uenter strictus fuerit, aloes iubet dari apponendum triobolum, hoc est dimidiam drachmam, cum aqua ante cibum: prodesse inquit, priusquam passio augeatur, siquidem multa, quae ad caput ex corpore concurrunt, detrahentur. Soranus uero, qui normarum regulis methodum restituit, noxiam esse inquit istius modi potionem. forsitan enim ob nimiam stricturam retineatur et non solum nihil egerat, uerum etiam ipsa remaneat. credibile autem ad eius pigmenti in stomacho effectum sensum accurrere materiam ac deinde ad caput recurrere, quod per uias stomacho uicinum <est>, et membranas, ad rapienda, quae sunt summa facultate aptissima ob tumoris feruorem. [47] dehinc grauius augeri peccatum uidemus, cum ante cibum hoc medicamen dari iubet. adiectus enim cibus necessario corrumpitur manente adhuc in ore aloe. corruptio autem cibi uexat ea, quae se circumplexa sunt, attrahens deinde materiam a capite attrahit etiam eius nutrimentum. non enim ratione quadam tacita ueluti animal sentiens poterit medicamen naturalia relinquere et ab his, quae contra naturam sunt <atque sola sunt> detrahenda, separare. nutrimenta igitur propria deperdere dubium non est, cum ui medicaminis detrahantur. post tertium diem sternutamento utitur, cum ipse prohibuerit lucido in loco aegrotos iacere, siquidem moueantur atque turbentur liquida et spiritus. sed utique multo uehementius sternutamenta commouere posse perspicimus.

[48] "Dehinc <post> quattuor", inquit, "uel quinque dies declinante accessione, si nihil obstiterit, ultra muros producendus aegrotans et usque ad uiginti uel triginta stadia gestatione mouendus. quo tempore excitare etiam conuenit atque sternutamento et aceti cum sinapi odoramento uti uel cataplasmatibus", et hoc per totam passionem faciendum probat. sed omnino lucem inquit recusandam tamquam commobilem corporis, cum sit grauior in sinapi uel gestationis motu commotio. iners etiam atque uana intentio dierum numerus atque modus stadiorum circa gestationem adhibendam; addo etiam immodicum motum esse stadiorum triginta periclitanti.

[49] Quid etiam considerans sinapi probauerit adhibendum, ratione caret. utrumne tumorem senserit in membrana? sed haec acrimonia necessario densatur. an uero sensuum torpentium mouendorum causa? sed iamdudum lucem, ne commoueat, recusauit. Postea inquit radendum sequenti die duabus ante accessionem horis seruatis cataplasmatibus pane et alica et oleo rosaceo et lini semine cum posca uel polenta cum foenugraeco et aqua mulsa, usum dissimilium cataplasmatum permiscens. etenim mulsum atque foenugraecum relaxant atque mitigant tumentia, oleum uero rosaceum atque acetum uel alica constringunt et propterea in augmento tumores supertendunt.

[50] Intemporaliter etiam utitur cataplasmatibus, cum ante duas horas accessionis uenturae adhiberi iubet et sit eo tempore requies adhibenda. "Dehinc", inquit, "si uehementer fuerit oppressus aegrotans, ut neque dimissionis tempore eum ualeamus excitare, si praecordia mollia senserimus atque uocem non hirtam <ac> obtusam, fricationibus corpus calefaciemus, tunc frigida caput fomentamus coaceruatim atque iugiter et quodam percussu, ut altius a capite demissa ueniant fomenta, tunc ad balnea aegrotantem ducemus, ut densitatem frigoris relaxemus."
Hoc igitur uexationum perdendae salutis magnitudinem uehementer excedit. [51] quod enim passio crescere facit, hoc est torporem sensuum, hoc etiam frigida fomentatio cogit augeri. quo fiet, ut, si forte temporaliter quisquam aegrotantium raptu quodam horroris frigidae excitetur, uehementius tamen accessionis tempore opprimatur, sicut et ipse eodem in libro nescius confitetur. dehinc affectans stationem sensuum emouere fomento frigidae, uidendum est, utrumne in accessione id fieri eligat aut in dimissione. sed si in augmento, e contrario aduersum est etiam naturale lauacrum, sin uero dimissionis tempore, <re>fer[i]untur ea, quae dimissionis ratione indulgentia quadam tenues uias agnouerant. praeterea post frigidam ablutionem balneum sanos quoque incommodat implendo caput. [52] quid igitur prodest frigidae ablutio, quae stationem atque torporem uiarum excludere putatur, si necessario magis densitas acquisita aegrotantem opprimere perspicitur? Ita corpuscula, quorum statione uiarum obtrusionem factam existimat, facile utique transire uel resilire possunt, si capacitas exitum dederit, in quam uenisse uel ex qua exisse uidentur. huic autem rei perficiendae frigida repugnat, densat enim atque conducit uias. fatetur sane neque se hoc uti adiutorio, cum sit melius, quamquam nominare, quod sit, metuat: etenim inimicum et neque ipsius dogmati conueniens esse probatur.

[53] Heraclides Tarentinus primo libro De internis passionibus proponens lethargos fieri multitudine cruditatis et crassitudine humoris adhibet clysteres, quibus etiam admiscet aquam, in qua etiam centaurium fuerit decoctum uel absinthium. dat etiam bibere castoreum et aquam salsam et epithymum. os aegrotantium distendens sensim haec infundit guttatim, quae in os labuntur decurrentia. caput autem posca fouet, in qua fuerit laurus decocta et ruta, rasis quoque capillis ungit castoreo uel spondylio et aceto cum oleo ueteri, et ex pollinibus adhibet cataplasma, quod appellamus omen lysin, et posca et absinthio et nitro uel cantabro et aceto, dehinc sinapi cum aceto et fico, et iisdem clysteribus post rasuram capitis utitur.

[54] Dat etiam et radices masticandas <et> ex sinapi uel pipere apophlegmatismum prouocat. utitur etiam balanis, si clystere uentrem mouere non ualuerit, et omne corpus aceto et oleo perungi iubet <et> sternutamentis commouet et odoramentis castorei et spondylii ex aceto acri resolutis. sed si ex humorum acrimonia fuerit aegritudo confecta, aquam dulcem potare aegrum iubet ac deinde uinum. post haec acetum cum melle ob uirium tutelam adhibendum probat. tunc iuscellum tenue dat anseris uel perdicis aut gallinae et per profectum oryzae sucum uel ptisanae ex hordeo, tunc panem cum radicibus fluxis ac mollibus uel cappare, dehinc cum pisciculis. Sic enim quasi acceptis his lethargicos iuuandos existimat, cum omnimodo tumentia acrioribus uirtutibus accensa grauentur, [55] hoc est clysteribus supradictis atque potionibus et infusionibus et perunctionibus et odoramentis et fomentis et apophlegmatismis et uini dationibus intemporalibus et cibis acrioribus et indigestibilibus et radicibus et cappare et iuscello innutribili atque corruptibili. in quos errores ceciderit nobilis uidelicet Empiricus, claret, cum liquidarum materiarum causas attendit et neque tempora neque quantitatis modum dare perspexit, sine quibus solas materias nominauit, non adiutoria constituit. alia quoque multa uana opinatione composuit, quae non in principaliter dicenda suscepit, sed expugnando, quae ab aliis posita uidebantur, adiecit. quae propter fastidium prolixitatis tacenda melius existimo, quippe cum ex his, quae narrauimus, praetermissorum conici uanitas possit.

DE APPREHENSIONE VEL OPPRESSIS, QVOS GRAECI CATALEPTOS APPELLANT

[56] Vicina atque similis est lethargiae passio, quam Graeci catalepsin appellant, nos apprehensionem uel oppressionem uocare poterimus, de qua nunc dicemus. nomen igitur ab accidenti sumpsit, sed Hippocrates libro suo Sententiarum et Diocles libro Prognostico hanc passionem aphoniam appellauit, Praxagoras secundo libro Peregrinarum passionum catochen appellauit, item Antigenes Cleophantinus libro, quem De febribus et tumoribus scripsit, anaudian uocauit, Asclepiades libro, quem De periodicis febribus scripsit, catalepsin appellauit atque plenum corpus scripturae composuit. [57] quo constat errasse Chrysippum libro, quo de ipsa passione scripsit, appellans catocham, hoc modo: "Passionem", inquit, "quam appellamus catocham".
Veteres etiam medici hanc passionem non tacuerunt, sed facile, sicuti etiam nunc plurimi, lethargiam esse senserunt. alii horum successores pauci quidem <et> Asclepiadis sectatores hanc passionem a lethargo discreuerunt et nomine adiecto catalepsim uocauerunt e<t> quidem nihil ei nouitatis ascribentes, quod proprium passionis uideretur, sed omnia communia, quae etiam de lethargo dixerunt. sed neque alius quisquam hanc passionem cognouit usque ad Methodicorum tempora. [58] nam ex nostris primus Magnus eius argumenta constituit atque mox Agathinus, dehinc Archigenes, qui plurimum passionem a ceteris discernendo separauit. sed neque proprium nomen passioni omnes unum posuerunt [Praxagoras eam catochen appellauit], neque si quisquam nomen passionis dedit primus, etiam eius signa recte agnouisse probatur, neque Asclepiadis sectatores soli catalepsin uocauerunt, uerum etiam et ipse Asclepiades aliam dixit esse passionem quam lethargiam, sed cum hoc solum praeciperet, nouum non dedit nomen.

[59] Nunc, ne supradicta omnia simplicia atque nuda posuisse uideamur, ipsas quoque significationes singulorum prosequemur. Hippocrates ait repente uoce captos, quos aphonos appellauit, fieri uenarum causa, cum spiritum sumpserint. multos denique talia prosequentur: rubor uultus atque oculorum statio sine ulla palpebratione, manuum neglecta atque distensa abiectio, dentium stridor et membrorum saltus ac musculorum, quibus buccae colligantur, conductio, quos appellant siagonitas, articulorum frigus, cum spiritus inuaserit uenas.

[60] Item Diocles ait defectiuas febres tutas atque innoxias esse frequentius, quam sunt continuae, quamquam et in his periclitentur, qui in accessionibus apprehensi conticescunt uel raptu quodam alterno per membra tentantur cum supradictis signis, quod saepe, inquit, est accidens pueris. Item Praxagoras ait esse quasdam febres ex anno duodecimo usque ad sextumdecimum uel septimumdecimum, quae quadam priuata pernicie mortis habeant effectum, atque id in seruis magis quam in liberis euenire, sed excesso dierum numero passiones fiant catochae uehementes, ut etiam uoce capiantur aegrotantes; horum aliquos etiam lethargos fieri. [61] "Denique", inquit, "de catocha passione quidam liberati ac deinde sanitatis creduli plurimum quicquam sumentes repente in mortem uenerunt. hos denique plurimus modo sequitur somnus atque febrium instauratio et cetera, quae corpus passione habit<u>ari demonstrent."
Item Archigenes ait esse difficiles etiam periodicos typos, horum difficiliores esse tertianos, in quibus quotidianae accessiones fiant, sed alterna diei interpositione suae similitudini respondeant, quando in accessione uehemens occurrerit oppressio, et appellauit rhigos. [62] "Difficilis", inquit, "etiamsi quotidianis diebus [in] accessiones sibi similes fiant et in accessione aegrotantes supradicta patiantur." dehinc progrediens paululum idem dixit periodicos typos non esse perniciosos, sicut supra dictum est, sed horum esse molestos, quibus accessionis tempore pressurae uehementes adueniunt et quodam nubilo corpus demergitur, quod item rhigos uocauit. "Sed hoc", inquit, "est accidens magis tertianis, aliquando etiam quotidianis, qui similibus, respondeant accessionibus."

[63] Item Asclepiades ait quotidianum perseuerantem non sine periculo esse atque multos ex eo in alium morbum induci, hoc est <in> corporis defluxionem aut hydropem uenire et quicquid potest per corporis debilitatem accedere. "Apud Romam uero", inquit, "frequentare aduertimus has febres cum corporis atque mentis oppressione in similitudine<m> lethargiae, quae secundo uel tertio in statu accessionis constitutae statim recalefacto corpore uel cessante uehementia in resumptionem atque resurrectionem mediocrem reuocant aegrotantes. at si leui figmento cessauerint semel apprehenso aegro nullam resurrectionem dabunt, sed in sudores et respirationem celerem impulsum febricitantem occidunt." [64] item similia de his scribit, et non semel, sed frequenter, dicens certa ratione mentis apprehensionem typorum in accessionibus fieri atque hoc apud Romam frequentare, dans etiam causas, quibus haec singula fiant.
Item Chrysippus particulariter signa passionis percurrit futurae et praesentis uel in peius euntis, discernit etiam ab lethargo, et alia plurima et uaria digerit.
Quibus ita se habentibus erit indignum tanta dissensione conscriptae passionis eorum cuiquam ascribere firmitatem, quippe cum ceterarum etiam passionum omnibus cognitarum aliqui plurima accidentia atque signa, aliqui pauca conscripserint, nec quisquam uera significatione finierit.

[65] Haec sunt, quae propter eos, qui specialiter istam passionem perniciosam dixerunt, ponenda credidimus. quod etiamsi lateret in partibus, periculum<nullum> Methodicis afferebat, qui generaliter congruas passionibus posuerunt curationes, etiam quibus particulariter latentia curentur. sciendum igitur, quia haec passio ex iisdem causis antecedentibus fiet, quibus aliae quoque passiones efficiuntur, indigestione, uinolentia, carnali cibo et horum similibus rebus.
<Soranus,> cuius haec sunt, quae nostra mediocritas latinizanda existimauit, se uidisse plurimos memorat ex intemporali cibo uel plurimo puerorum ista oppressos passione. sed non inquit necessarium praecedentium causarum differentiam in curationibus praeuidere, siquidem praesentia sint a Methodicis intuenda. [66] sic etiam super<fluum> dicit temporis attendere frequentiam, quod autumno tempore haec passio magis irruat corporibus atque in puerilibus frequenter aetatibus, item sexus causa mulieribus, et humorosis et uacuis corporibus et edacibus hominibus uel post aegritudinem resumptionis tempore inordinate atque impatienter agentibus. praeterea omni febriculae haec passio irruere potest, siue continuis siue dimissionibus intercapedinatis, hemitritaicis etiam febribus uel quotidianis et tertianis et quartanis, quamquam rara atque frequens secundum febrium fiat qualitatem. [67] hinc etiam grauis uel leuis pro earum magnitudine fieri intelligatur. frequentius tamen quotidianis accessionibus uel tertianis accessionibus aegrotantes ista passione afficiuntur, et praeterea diuturnis accessionibus admoniti tertianis similitudinem seruant ad typum quotidianum. sed omnium earum febrium grauius, quoties cum articulorum frigido torpore fuerit qualitas, leuius, quoties tremore aegrotantes afficiuntur, item magis ac magis leuius, quoties sine his, quae supra diximus, solo feruore initium febres accipiunt.

[68] Sequentur autem eos, qui in passionem uenire meditantur, alia communia cum lethargo, ut segnities et tardus corporis motus uel nulla querela ex his, quae aegrotantes afficiunt, hoc est tacita sui laboris relatio, et ueluti somnus ultra modum prolixus uel grauis, item alloquentibus nobis eius tarda responsio. propria autem sunt, quae in propriam passionem uenturi patiuntur, ut est genarum rubor plurimus sine febrium leuigatione, saliuarum fluor, pulsus erectio atque plenitudo, uentris retentio aut coaceruata atque fluxa effusio.
Eos uero, qui sint in passione iam constituti, sequitur schema iacendi iugiter supinum, colli distentio, genarum rubor, febris, [69] uocis amputatio, sensuum torpor atque hebetudo, palpebrarum distantia et infixa atque immobilis intentio luminum tamquam quicquam intento obtutu cupientium aut boum ceruicis repentino ictu cadentium. sequitur etiam lacrimatio tamquam sentientium atque dolentium, saltus latenter commouens musculos, qui buccas colligant, quos siagonitas appellant, mouens etiam labia et supercilia, et digitos atque manus; singultus creber ac resonans, pulsus celsior, humectus, plenus, uehemens, retentio uentris, et neque extenta recolligunt membra neque conducta distendunt, uentris inflatio aliquibus tamquam ex uento magis ac magis circa stomachi sessionem, aliquibus tamquam ex humore uel cibo cum sonitu intestinorum; [70] dentium concubitus, hoc est confixio uehemens, aliquando etiam stridor et, cum statum sumpserit accessio, horum recessus adeo, ut sit quaedam interiecta distantia oris hiscens atque dimissa hebetudo, cum plurimus saliuarum fluor[e] per eius obliqua foras decurrit, nunc attestante sonitu transuoratur. discurrit etiam, si quid fuerit liquoris infusum, aut inuito aegrotante percipitur. item labia saepissime conducentes contrahentesque et tanquam in maestitudine constituti suspirant. atque ita, si ante oculos eorum quisquam digitos circummoueat, palpebrant aegrotantes et suo obtutu manuum traiectationem sequuntur, [71] uel, si quicquam profecerint, etiam toto obtutu conuerso attendunt, et inclamati respicientes lacrimantur, nihil dicentes, sed uolentium respondere uultum simulantes. odoramentis admotis iucundis delectantur atque iugi adducto spiramento, odoribus autem taetris delectationem non accomodant, sed a[d]uersa uoluntate eorum fugiunt putorem. dulcia atque amara sentiunt, si eorum linguae fuerint admota. item perpuncti sentiunt, uel si eorum manum quis extenderit, hanc recolligunt, uel lacessiti horrescunt et eorum uultus in ruborem florescit cum sudore saepius plurimo atque feruenti, et in dimissione sinceritati propinquantes rursum admonentur.

[72] At si ad peiora passio fuerit deuoluta, feruor plurimus corporis in superficie, magis sentitur spiratio, oculorum conuersio, menti quoque fixa conductio, manuum contractus et musculorum, qui buccas colligant, tamquam ridentium, sudor igneus, et quibusdam in thorace atque uultu emergentes discolores uel stantes in rotunditate<m> maculae in similitudine<m> scatebrarum corporis, quos Graeci ionthos uocant, et e magnitudine repentinus <pulsus> casus, gutturis stridor, quem Graeci rhogmon uocant, torpor frigidus et albidus uultus et in ultimo eff<l>atio atque uitae periculum.

[73] Alii uero in phreniticam aut lethargicam passionem reciderunt, sicuti et ipsae passiones in semet per temporum motum uenire consueuerunt. his igitur, qui in phreniticam passionem ex ista deueniunt, pulsus sensim minuitur atque densatur et oculorum fixus obtutus mutatur atque mobilis efficitur, leuiter etiam tamquam in somno murmurantes non recta secum loquuntur et incerto motu atque tardo suas transferunt manus uel digitos complicant. qui autem in lethargicam passionem deueniunt, inani afficiuntur pulsu atque tardo, et eorum palpebrae concluduntur, et in torpore sensuum uel hebetudine perseuerant. qui autem in declinationem passionis deueniunt, plurima uel parua accedente humiditate releuantur quibusdam antecedentibus signis. [74] nam plerisque plurimo per intestina exeunte uento uel mucilento humore <a>ut stercore uentris subsedit inflatio, alii uero humore plurimo atque crasso praefecta dentium distantia ex ore detracto locuti sunt, et alii sapienter quidem, sed concisis sermonibus, alii iugibus.
Proprie igitur passionem supradictam, hoc est catalepticam siue catocham, ut Graeci appellant, designant febres acutae, uocis silentium, sensuum hebetudo, pulsus magnus ac uehemens et plenus et humectus et oculorum stans atque fixus obtutus. est autem passio celeris atque acuta, etiamsi in chronias uenerit febres. et est magna atque strictura<e> et raptu corporis, quem Graeci spasmon uocant, fieri perspicitur, nisi per immodicum fluxum diaphoreticus tamquam in cardiacis fuerit effectus.

[75] Huic igitur similis est lethargia, apoplexia, stomachica passio, in febribus uocis ingerens silentium, item animi defectio per nimiam ieiunitatem et matricis praefocatio et <ex> lumbricis uocis depressio, de qua capite de lumbricis scribentes memorabimus. de aliis uero leuiter atque coacte nunc discretionem ponemus. namque lethargicis maior quidem pulsus, sed tardus atque inanis inuenitur et palpebrarum conclusio; catalepticis autem pulsus maior, sed plenus atque celer et uehemens inuenitur palpebrarum attestante distantia.
Item apoplecticis paruus, celerrimus, durus ac sine febribus pulsus inuenitur, siquidem haec repente accidant. [76] item stomachicis, qui nimi<a> <i>e<iuni>tate etiam uoce capiuntur, pulsus paruus et imbecillis inuenitur cum stomachi solutione uel tumore manifestius apparente et frigido torpore, qui sequitur post oppressionem factam et non antecedenti febriculae concurrit, sicut in catalepticis. item stomachici intelliguntur ex eo, quod iam frequenter fuerint admoniti passione et propterea typorum tenuerunt tarditatem, quibus accessiones longo interuallo respondeant.
Item qui ieiunitatis uel abstinentiae defectu siue ex capitis causa, quam Graeci scotosin uocant, demersi uidentur, [77] discernuntur hoc modo, quod primum oculos habeant distentos dentium concadente iunctione, attestante pulsu paruo atque imbecillo, ita ut aliquando interire uideatur, cum frigido torpore. sed haec et cito circumscribunt<ur> et is, qui patitur, facile resurgit. nam si perseuerauerint, catalepticam passionem designant.
Item non aliter facile resumere perspiciuntur hi, qui odore carbonum uel unguentorum sensuum oppressione uel torpore afficiuntur. item matricis praefocatione oppressae discernuntur, primo quod ipsa matrix se sustollat atque supra umbilicum uel uentrem exstans uideatur antecedente querela earum partium ante oppressionis tempus. [78] aliquando etiam longis atque solitis accessionibus admoneri aegrotantes inueniuntur cum pulsu paruo, celeri, imbecillo. his etiam collum latius fiet cum palpebrarum conclusione atque frigido corporis torpore, <ex quibus nihil in catalenticis inuenitur. praeterea> ex duplici tertiana confectis in uehementiore accessione similiter alternis respondente diebus lethargica[m] fuisse oppressos passione et ueluti complexu<m> earum fuisse accessionibus demonstrando lethargicum simul atque catalepticum esse confirmat aegrotantem, non aliter quam sunt ex typorum complexione in una atque eadem aegritudine reperti.
Haec sunt quae <in> intelligenda passione atque a similibus discernenda posuimus.

QVOMODO CVRANDI SVNT HAC PASSIONE LABORANTES?

[79] Dehinc ob curationem adhibendam oportet aegrotantem iacere, sicut strictura laborantes saepe docuimus, adhibita abstinentia pro uirium qualitate atque fomento ex oleo dulci et calido capiti et medianis partibus, sed praetactis membris, quae frigido corporis torpore afficiuntur, calefactionibus etiam adhibitis cum obuolutione atque modica <con>strictione ex lanis effecta. item ori uel faucibus sensim infundendus humor uel mulsum illis temporibus, quibus alias passiones curantes docuimus. clyster etiam simplex adhibendus, si uentris cessauerit officium.

[80] In declinatione uero uel dimissione os aegrotantis sensim distendimus atque hiscere tentabimus. aliis item dimissionibus cataplasma mediis adhibemus partibus et clunibus ob abstinentiam urinae soluendam, item ceruici uel maioribus neruis, quos tenontas appellant, et musculis, qui buccas colligant, quos siagon<i>tas uocant. iniectione parua olei per clysterem utimur et cucurbitae appositione nunc simplici, nunc scarificatione adiecta ob singultum et tumorem uentris atque stomachi. tunc uaporatione[s] spongiarum atque cerotario releuatis partibus mediis caput tondemus atque apposita cucurbita [ex quibus nihil in catalepticis inuenitur, praeterea] scarificamus occipitium et tempora uel cogentibus causis alia quoque capitis loca, si qua potuerint cucurbitae appositionem accipere. [81] tunc fomento utimur olei atque embasin toto adhibemus corpori acopis etiam leuioribus utentes, quae mitius neruorum faciant laxamentum. tunc post p<er>unctionem cibum dabimus declinationis tempore uarium atque bibilem, ut ouum sorbile, cerebrum, olus, quod non sit uirtutis acrioris et magis nutribile. dehinc adhibemus lauacrum sine ullo cibo, qui in se habeat uini qualitatem. tunc proficienti aegroto pomorum quicquam damus, ut ficum recentem uel pirum ex melle, tunc mulsum uel aquam. atque completo sanitatis officio et depulsis omnibus, quae passionis recursum fore sollicitant, dabimus uinum tenue <et> leue, sicut Salutaribus praeceptis docuimus.

QVOMODO ALIARVM SECTARVM PRINCIPES ISTAM CVRAVERVNT PASSIONEM?

[82] Multi aliarum sectarum principes <...> quos inter etiam Chrysippus scribens de catalepticis in ultima parte libri etiam catocham nominauit. <...> sed in his, qui mediocriter tardasse in eadem passione inueniuntur, acrioribus utitur unctionibus ob stuporem articulorum uel tremorem, hoc est cyprino admixto pipere et nitro et fomento ex aqua salsa concoctis sulfure et bitumine. dehinc perunget unctione, quam appellauit tripticen, quam conficiendam dixit ex calamo aromatico, schoeno, cachry, pyrethro, irino, manna singulorum partibus oleo admixtis atque contritis.

[83] Sed haec nos ob acrimoniam reprobamus, siquidem sit passio celeris atque acuta, etiam si cui iamdudum tardantibus atque inueteratis febribus irruerit, quippe cum chroniae febres ista passione necessario in superpositionem ueniant, quam Graeci epithesin uocant, quae similis fiet necessario acutis passionibus, et ob hoc mitigationem deposcat. prohibemus etiam supradictis rationibus unctionem ex illo liquore articulis adhibendam uel ex eo quicquam potandum aut cibo admiscendum, item sternutamenta uel rasuram capitis aut articulorum sinapismum aut supponenda podici acria collyria ob prouocandum uentrem, quae appellauit balanos, item diagridium atque castoreum et omnia grauabilia fomenta, ex quibus tumor magis augetur et soporifera pressura geminatur.

[84] His etiam compeccauit Themison libris, quos Periodicos dixit, adhuc quidem in iuuentute constitutus, necdum Asclepiades in libris suis eos discreuerat. ait enim, si iam tardantibus atque insidentibus febribus apprehensiones uel oppressiones aduenerint sensuum atque in accessione uocis silentium fecerint, ceteris, ut supra diximus, similiter adhibitis ante accessionem tribus uel quattuor horis seruatis, si uenter non fluit, diagridii obolum cum tribus uel quattuor obolis castorei dabimus cum aqua occipitium atque tempora capitis inungentes thapsia, quam nos ferulaginem dicimus, aqua contrita, ut quendam sensum atque leuationem mediocrem per corporis faciat superficiem. cibos etiam inquit dandos solidiores, nisi praecordia fuerint in tumore constituta; quod si obstiterit, bibiles dabimus cibos. [85] necdum quidem ait prouidens, quia etiam, si in aliis partibus tumores fuerint corporis, sorbiles interea cibi conueniunt, siquidem laxamentum passio deposcat, quam<quam> necessario accendit atque erigit thapsia ma[g]nificum tumorem. est etiam castoreum acre inueteratae qualitatis causa, sicut omnis caro reposita.
Prohibemus praeterea ob dentium faciendam distantiam immittendos uiolenter cuneos. etenim ex his commotae partes atque quassatae asperant tumentia, quamobrem dentium concasus uehementior fiet, cum magis sit [in]utile ac necessarium in tensione partibus constitutis requiem adhibere, ut declinationis tempore uel potius dimissionibus laxatis musculis sine ulla ui digitis immissis dentium facilius distantiam faciamus.

[86] Nocent etiam suci frigidi, ut hederae fomentatae atque capiti impositae. etenim tumores constringunt et passionis asperant motum. et si qua his fuerint genere similia, sicuti in lethargicis contra sectarum principes scribentes docuimus, prohibemus. est autem improprium, atque loco carens in initiis frigidis uti fomentis, in declinationibus uero calidis atque feruentibus iuxta imitatione<m> recentium uulnerum. in his enim, priusquam tumor emerserit, frigida probantur; sed omnis sensuum pressura uel apprehensio in ista passione tumoris esse perspicitur uel hoc praecedente[s] superfieri.
Haec sunt, quae de catalepticis sua potentia Soranus ordinauit.

DE PLEVRITICA PASSIONE

[87] Pleuritis a parte corporis, quae magis patitur, nomen sumpsit. latus enim ipsa passione uexatur, quod Graeci pleuron uocauerunt. fit autem ex uariis antecedentibus causis, ut ceterae passiones, magis tamen profunda perfrictione aut uinolentia aut usu uenerio, plurimo nimis potu, indigestione continua aut percussu uehementi aut ponderis magni subuectione uel cursu uehementi. sed neque secundum has differentias differens erit adhibenda curatio. una est enim atque eadem passio ex qualibet ueniens causa, quae una atque eadem indigeat curatione.
Hanc definiens primo De adiutoriis libro Aristoteles sic tradendam credidit: "Pleuritis", inquit, "est liquidae materiae coitio siue densatio." [88] nec tamen disseruit, utrumne totius, quod falsissimum, siquidem phlebotomati aegrotantes liquidum sanguinem reddant, an uero particulae. sed cum hoc tacuit, non promisit. mitto etiam oculorum suffusionem nihil aliud esse quam liquoris coeuntis densitatem, nec tamen pleuritim. Item Apollonius, qui appellatus est Mys, uolumine uicesimo octauo, quem De secta Herophili conscripsit, “Pleuritis", inquit, “est communiter passio temporalis atque celeris secundum laterum membranas, quas hypezocotas uocant, atque interiectam carnem, aliquando etiam in pulmonis partibus saepissime sine tumore uel ex soli<ti>s causis effecta." proprie autem tumorem secundum supradictas membranas uel carnem lateribus interiectam, aliquando etiam pulmonis partem. [89] sed in utraque diffinitione peccauit. primo enim sunt prolixae atque narrabiles. secundo plurima alia praetermisit, nam necessario passioni febris inest. correptum autem atque usurpatum dicimus in pulmone passionem posse constitui, sicut ex consequentibus docebimus.
Item Asclepiades libro Diffinitionum pleuritim dicit esse humoris fluorem temporis parui atque celerem interiorum lateris partium cum febre atque tumore; sed erat melius tumorem dicere atque humoris fluorem: etenim quoties ex complexa passione conficitur, tumorem perspicimus superare.
Est igitur secundum Soranum pleuritis dolor uehemens interiorum lateris partium cum febribus acutis et tussicula, qua uariae qualitatis liquor excluditur. frequentat autem haec passio in masculis <magis> quam in feminis atque in senibus magis quam <in> iuuenibus. [90] tussiculosa enim atque frigida senilis est aetas, quo intelligimus profecto hanc passionem pueros difficulter incurrere. frequentat etiam hiberno magis quam autumni tempore, quo hiemi uicinatur, aestate uero difficulter occurrit. est praeterea passio acuta atque celeris et uehemens et aliquando sola ex strictura confecta, aliquando admixta solutione ob plurimum tussiculae liquorem. etenim uentris defluxio non implet in pleuriticis signorum concursum, sed magnitudinem passionis docet. quapropter ex his solum dicimus agnoscendam, quae supra memorauimus. alia uero concurrunt plurima atque differentia pro passionis magnitudine ac temporum mutatione, quae, quia praetermittenda non sunt, prosequamur.

QVAE CONSEQVVNTVR PLEVRITICOS?

[91] Prosequetur in passione constitutos acuta febricula, dolor lateris uehemens cum tussicula atque usque ad iugulum et palam eiusdem partis perueniens, quibusdam etiam brachium tangens et pectus atque ilium; et est stimulosus ac pulsuosus et igneus, iugis aut intercapedinatus seruato ordine aut confuso et infixus atque perseuerans iisdem locis aut mobilis et recurrens atque mutabilis cum suspirio et difficili spiratione, quam Graeci δύσπνοιαν uocant, attestante tussicula, aliquibus arida, frequenter tamen cum liquidis excrementis et primo spumosis, dehinc sanguinolentis, ita fellosis ac inde saniosis. sequitur etiam aegros supra id latus iacendi facultas atque, cum se supra contrarium latus uerterint, dolor, ut adduci sentiant suo pondere pendentia tumentium partium uiscera. sequentur etiam uigiliae atque siccitas et asperitas linguae.

[92] Peiorante passione augentur omnia supradicta. accedit etiam articulorum frigidus torpor, genarum rubor, oculorum sanguineus color, uentris fluor spumosus ac felleus, urinae quoque frequens atque paulatim albida egestio, pulsus densior, celer, fortis et ueluti fluctuans et suo percussu pressuram significans, spiratio etiam circumdolens atque frequens et obtusa, uultus et thoracis roscida humectatio, mentis alienatio, gutturis stridor uel sonitus interius resonans aut sibilans in ea parte, quae patitur, acceptorum etiam per uomitum recursio et iacendi negata atque displicens omnis positio, sputa facile siccantia, et magis saliuosis ea, quae fuerint contra naturam uel in densitatem coacta. etenim spumosa sanguinis in qualitatem transeunt, sanguinolenta in liuorem, [93] item fellea aeruginosa atque prasina uel nigra efficiunt<ur>, saniosa faeculenta uel fumosa et odore grauia et inaequalia mutato etiam saepe ordine suae egestionis; item post felleam uel saniosam qualitatem in sanguineam transeunt uel quamlibet coloris uarietatem. tumoris etiam uehementia luctante alia in soliditatem coguntur, alia in nigredinem ueniunt ob feruoris usturam. aliqua ruptis uasculis funduntur, qua<e> propterea neque saniosa qualitate post sanguinea perseuerant, sed spumosa rursum fie<n>t, cum singulas per partes tumor quatiens liquida spiritu turbato spumosam sufficit qualitatem. in ultimo autem cogente periculo celerrima fiet spiratio et praecordiorum suspensa adductio, pulsus inordinatus aut deficiens aut deserens in his, quae in peripneumonicam passionem aut apostema transire noscuntur.

[94] At si ipsa fueri[n]t leuigata, singula mitescunt, et uentris egestio coagulatur aut fellea carebit qualitate, et per tussiculam exclusa saniosa minime in sanguinolenta redeunt.
Discernendum etiam, quae sint sputa saniosa et quae sit sanies. nam saniosa iam mitescentis tumoris atque declinantis solutione esse probantur; sanies uero ex apostemate, quod etiam uomicam dicere poterimus, uel certe ex ulcere probatur uenire. discernitur autem exercita intentione, hoc est colore et substantia et odore. frequenter enim taetri odoris est sanies. item saniosa admixtione aquae facile soluuntur, sanies autem difficile.
Dolorem uero peiorem alii dexteri lateris probant ob pulmonis uicinitatem, alii sinistri uicinantis cordis causa, forsitan et quia frequentius sinistra dextris debiliora uidentur. item pleuritis nunc eodem tempore febriculae concurrit, nunc superuenit; nec antecedit, <nec> cessante febricula perseuerat.

QVOMODO INTELLIGIMVS PLEVRITICAM PASSIONEM IN PERIPNEVMONICAM TRANSEVNTEM AVT IN VOMICAM VENIENTEM?

[95] Intelligimus eos, qui in augmento pleuriticae constituti passionis proni atque faciles in peripneumonicam uidentur, cum ceteris omnibus peiorantibus signis atque in magnitudinem extentis solus dolor minuitur atque iacendi positio ex parte facilior ac leuior supina aegro fuerit uisa aucto genarum rubore, conductu etiam superciliorum e medio uehementer tamquam in maestitudine constitutis, articulorum, attestante feruore.
Eos etiam, qui in uomicam transeunt, intelligimus ex eo, quod dolor infixus eodem permaneat loco accedente tussicula arida atque tremore typico et inordinato, spiratione difficili, quam Graeci dyspnoean uocant, cum dolore leuiore et pulsu denso.

QVIS LOCVS IN PLEVRITICIS PATITVR?

[96] Quaesitum etiam est a ueteribus, quis in pleuriticis locus patiatur, et quidam pulmonem pati dixerunt, ut Euriphon, Euenor, Praxagoras, Herophilus, Philotimus, item quidam hypezocota membranam, quae latera ex interiore cingit, ut Diocles, Erasistratus, Asclepiades et eorum plurimi sectatores.
Horum primi aiunt non esse in lateribus tumorem, cum neque exstantia ulla earum partium inspectione sentiatur neque rubor nec motu nec tactu dolor acutus uel fortis tamquam manifestis tumoribus. accedit etiam, quod facile supra id latus, quod patitur, iacere possint aegrotantes, supra aliud uero, quod passione liberum uidetur, si se iactauerint, difficultas spirationis accedat, siquidem nunc sustentatae pulmonis partes iaceant, nunc ueluti pendere sentiantur. [97] dehinc etiam tussicula signum est ex antecedentibus consequens fibrarum pulmonis esudati corporis liquoris siue canna<e> gutturis. singula etiam e[t]tussita de pulmone uenire manifestum est, qui neque uenis neque arteriis neque fibris contiguus uel admixtus esse lateri uideatur, ut per ipsum latere accepta excludi posse credamus.
Vnde igitur dolores? numquidne pulmonis sensibiles partes in passione constitutae causa sunt? an uero eius tumore latera uicinantia comprimuntur, et propterea dextrarum fibrarum tumor dextri lateris dolorem facit, sinistrarum sinistri? sed in peripneumonicis totus tumet pulmo, nec ullus tamen sequitur dolor.
Sed huic quidem sententiae contrarii aiunt propterea neque ruborem neque exstantiam uel dolorem aegrotantes consequi, siquidem in alto tumor esse uideatur. [98] quod autem supra patiens latus quosdam iacere prohibet, alios uero contra mitescendo releuat, illa causa est, quod incumbendo obiectu straminum pressa materia refugiat atque ex partibus, quae patiantur, ad sanas partes rediens dolorem non faciat; at uero partibus non patientibus expressa atque fugata se patientibus impartiens et has distendens dolorem facit. tussicula uero fiet compatientibus hypezocoti membranae uicinis atque contiguis partibus. e[t]tussita itidem sputa per pulmonem feruntur, siquidem in ipsum ueniant ex uicinis accepta per uias mente sensas, quas logotheoretos appella<n>t, sicuti et in uomicis contingit, quamquam frequenter ad externas partes uerticem faciant, uel fracto latere sanguinolenta excluduntur sputa. [99] nam profecto insensibilis omnis est pulmo: debuit igitur nullus fieri dolor. sed si ex oppressione hypezocotis membranae ex pulmone uicino tumente dolor fiet, debuit magis aegrotans tunc dolere, quoties iacuerit in latus, siquidem tunc magis incumbens opprimit pulmo. dehinc etiam peripneumonicos dolere oportuit: si enim ex parte tumens pulmo dolorem facit, magis omnis in tumore constitutus facere debuit. patitur itaque hypezocos membrana et propterea dolorem uehementem facit, siquidem sit neruosa atque lateribus infixa. [100] hinc denique quoties tumore densatur, ossibus uicinantibus abstenta ire latius prohibetur et eorum conuersione naturali quatitur motu atque acuti doloris accipit causas. item spiratione thoracis adducti spiritus uicinitate pulsata insustentabiles dolores facit. manifesta namque coniectura est, quod ipsa patiatur, siquidem tumoris augmento collectionem in pleuriticis faciat et exspirantibus saepe aegrotis nigra inueniatur. hos denique uenenatos quidam uocauerunt.
Igitur pleuriticam uidentes passionem non simplicem lateris dolorem, uerum etiam febre acuta attestante totum corpus pati uideamus; etenim febres totius corporis sunt. plus tamen pati hypezocota membranam recte dicimus, siquidem sint in ipsa dolores constituti.

QVAE SVNT SIMILIA PLEVRITICAE PASSIONI, ET QVOMODO INTERNOSCVNTVR?

[101] Similia pleuriticae passioni dicuntur dolor lateris, collectio in eius medio constituta, item uomica, quam Graeci empyema uocant, suspirium siue spiratio difficilis, quam iidem dyspnoeam uocant, item [cum] ad nares catarrhus, quem uocant coryzan, et anhelatio, siquidem supradictis tussicula atque spiratio difficilis adiuncta esse uideatur et febricula et dolores accedentes pleuriticam passionem fingant. sed discerni atque internosci suis proprietatibus possunt.
Nam dolor lateris etiam sine febre plerumque est et longo tempore perseuerat uel, quoties celer est, sine uarietate sputorum uel excrementorum esse perspicitur. in pleuriticis uero dolor acutus cum febribus acutis et sputis supradictis inuenitur. [102] item ab empyicis, hoc est uomicosis siue collectione laborantibus, discernitur pleuritis, quod febres noxiae atque acutae et inordinatae in pleuriticis inueniantur. uomicosis uero uel collectione laborantibus antecedente corporis horrore frigido atque dolore pungenti eodem tempore, hoc est quo in uomicam transeunt aegrotantes, sputa sequentur, quae antea nulla fuerant, reiecto prius pure coaceruato in latere collectionis causa; laterum quoque ueluti conuersionem sentiunt, aliquando etiam sub ipsis exstans uel prominens collectio sentitur. in pleuriticis uero febricula ex initio uehemens atque sputa contra naturam et uaria reperiuntur. item ab spiratione difficili et ort<h>opnoea et catarrho, quem supra diximus ad nares fieri, et anhelatione celeritate discernitur et febri atque dolore, siquidem illa tarda sint et sine febribus, aliquando etiam sine dolore.

QVOMODO CVRANDI SVNT PLEVRITICI?

[103] Iacere pleuriticos conuenit mollibus stramentis, loco lucido atque calido et mediocriter amplo, schemate, quo se melius ac facilius habere peruiderint, adhibita requie et cibi abstinentia usque <ad> tertium diem <et> accessionis tempore uigilantia cum articulorum tenaci blandaque defricatione manuum calidarum. uaporanda etiam quae sunt in dolore constituta calidis pannis et, cum accessio statum sumpserit, lanis limpidis ex oleo dulci calido expressis contegenda. adhibenda fomentatio lenis capiti atque inguinibus et sub umbilico locis ex eodem oleo similiter calido, et magis quando fuerint indulgentia corporis releuati aegrotantes. sin minus, adhibenda etiam cataplasmata ex polline atque lini semine et foenugraeci cum aqua et oleo coctis, [104] tunc oris collutio[ne] et potus aquae calidae, moderate quidem, ne plurima liquoris humectatio sputorum prouocet fluorem. tunc somno dimittendus aegrotans. at si uenter non fluxerit, poterit somnus ante dimissionem permittente, hoc est declinante, accessione accersiri, prohibitis scilicet laxatiuis cataplasmatibus. Sed si dolor uehemens fuerit, phlebotomiam conuenit adhibere, si nullus uentris fuerit fluor, intra tertium diem, sin uero fuerit adiuncta uentris solutio, in ipsa diatrito erit phlebotomia adhibenda, ut praediscere possimus, utrum sit perseuerans atque superior strictura magis quam solutio. saepe enim concurrens uentris solutioni sanguinis detractio aegrotanti nouissimam intulit defectionem. [105] quapropter perspiciendum, utrum usque ad dimissionem accessionis fluor uentris perseueret uel eius meatio mordicationem quandam faciat podici uel intestinis. suspecta etenim habenda est istiusmodi defluxio.
Atque ita adhibenda phlebotomia, sed ex alio brachio, quod fuerit dolenti lateri contrarium, certae rationis causa, quam saepe memorauimus. tunc post mediocrem sanguinis missionem, quae magis conicienda est ex coniunctione quamquam leuissimae solutionis, quiescere permittimus aegrotantem atque resumptum laxatiua perunctione curari oris etiam adhibita fomentatione. digesto scilicet adiutorii turbore dabimus sorbilem cibum ex oleo dulci confectum siue melle, ne liquidorum prouocentur sputa importunitate temporis, hoc est initio siue augmento passionis. [106] dabimus etiam pultem calidam atque madidam sine sale uel panem ex aqua calida; sed si uenter non fluxerit, pultem dabimus crassiorem, sed calidam, siquidem tumentes prius partes incurrat. tunc post cibum somno dimittimus aegrotantes usque ad solitum accessionis tempus, quae cum fuerit effecta, erunt adhibenda, quae supra memorauimus congrua. adhibendus etiam cucurbitae leuissimus raptus, sed cum statum ceperit accessio, adiecta etiam scarificatione, cum ad dimissionem declinando peruenerit, tunc spongiarum uaporatio atque cataplasmata laxatiua frequenti mutatione nouata. sed si uentris fuerit fluor, erit quidem his utendum ob tumorem, siquidem immutabilis dolor augeat liquidorum defluxionem uigiliarum atque corruptae digestionis causa. [107] iniciendi sunt igitur aegrotantes plantaginis suco [reficiuntur], et aliquando simplici, aliquando admixta acacia aut ptisanae suco, quo sit praecoctus mali Punici cortex uel myrti aut agrestis celsae coma, quam rubum uocant, aut rosa uel galla et his similia. etenim alia quaeque nimium constrictiuae uirtutis uel multorum admixtione composita immodica densatione maiores membranarum fieri prouocant necessario tumores, quos passionis nequitia et tardare faciles et adiutoriis medicinalibus cedere difficiles facit, adiuncta scilicet solutione. quare cum prolixiores fieri uiderimus dimissiones, clystere utemur, solutione cessante cataplasmatibus autem et cucurbitae scarificatione, cum doloris fuerit dimissio.

[108] At si solutus fuerit aut leuigatus dolor, ut ordinem accessionum seruans magnitudine tamen minutus esse uideatur, urgente etiam solutione, iniectione utemur supradicta, prohibita scilicet uaporatione atque cataplasmatibus submotis et scarificatione supradicta, apponentes palmulas, quas patetos uocant, contritas, atque pannis calidis. potum dabimus calidum quidem, sed omnino paucissimum, ut neque liquore plurimo sputorum uel uentris augeatur defluxio et tepore quodam tumentia mitigentur. omne etenim frigus tussiculam commouet. danda denique pulticula, sed constrictior, uel panis ex aqua calida diligenti infusione atque innouatione calidae elutus et expressus, ut suae densitatis positu elentescat.

[109] At si iugi uexatione tussiculae atque conatu frequenti eruptio uenulae sanguinem per os emitti coegerit, dabimus plantaginem dimissionis tempore oleris uice mandendam. etenim in accessione omne, quod datum fuerit, corrumpi atque acescere necesse est, olera praecipue. dabimus etiam decoctorum aquam cydoniorum. at si in ipsa accessione id facere coacti sumus, insistente periculo dabimus poscam, tunc in dimissione cibum, ut liquori soliditas accedat, alicam ex aqua calida, in qua fuerint praecoctae palmulae Thebaicae uel mala Cydonia, ut eorum frigore sanguinis fluor teneatur, feruore uero tussicula leniatur. erit praeterea, si uires aegrotantis permiserint, alternis diebus dandus cibus, donec passio declinet. at si imbecillitas coegerit, etiam ante declinationis tempus erit quotidie nutriendus aegrotans.

[110] In statu uero mitescentibus atque segnescentibus sputis et nullis irruentibus nouis saniosae etiam qualitatis effectis sine uentris fluore conuenit post cataplasmata atque uaporationem ante cibum dare bibendum mulsum diebus duobus uel tribus. etenim tussiculam mitigat et spirationem facilem facit, liquidorum tenacitatem laxat et eas partes, ex quibus sputa feruntur, depurgat. cibum dabimus sorbilem ex melle atque alicam uel siliginis panem et amylum aut ptisanam aut panem ex mulso aut ouum hapalum.
Declinante passione, si aliqua fuerit sputorum difficultas, ob debilitatem uirium uel liquidorum crassitudinem erit foenugraeci sucus admiscendus melli hoc genere confectus. [111] duobus diebus erit foenugraeci semen infundendum, sed frequenti mutatione aqua innouanda, prae<ef>fusa scilicet anteriore. tunc, donec color uirescat, aqua coquenda et eliquata admixto melle aegro supradicta moderatione bibenda. potest etiam ipsum foenugraeci semen tritum cum melle lambere uel lini semen assatum melli admixtum uel uitellum oui assati nucleis recentibus contritum atque decocto melli admixtum uel simul omnia admixtis etiam amaris amygdalis.
Tunc conuenit uario iam cibo aegrotantem reficere: pultibus, ouis hapalis uel cerebro porcino aut haedino aut agnino coctis cum sale modico uel pede porcino in ptisana decocto aut molli gallinaceo pullo uel columbin[ace]o. [112] tunc post tres uel quattuor dies solutis febribus adhibendum lauacrum, sed a uino temperandum. illis quoque partibus, quae dolore tanguntur, cerotaria <ap>ponenda ex oleo dulci uel cyprino confecta admixto foenugraeci polline uel meliloto tuso atque creto admixtis etiam adipibus. utendum quoque medicamine, quod diatessaron uocant, cera, resina terebinthina, iri Illyrica, pice, aequis ponderibus. dehinc post unum uel duos <dies> adhibendum lauacrum et dandum uinum, apponendum malagma, quod diachylon uocant, uel Mnaseu.
Haec ratio secundum Soranum curationis. antiquorum uero Erasistratus et Herophilus de pleuriticis nihil dixerunt.

AD HIPPOCRATEM

[113] Hippocrates uolumine, quo De ptisana scripsit, ad pleuriticos curandos haec ait. lateris dolor siue ex initio effectus siue supernatus principio uaporis erit curatione tentandus, in qua meliorem probat ex aqua calida in utriculo uel uesica constitutum [hunc ad modum] uel in aeneo uasculo siue testeo, supposito quolibet stramine molli, ne quassatio fiat locorum, scilicet qui in dolore sunt. probat etiam spongiam mollem, magnam, ex feruenti aqua expressam atque inuolutam, tunc apponendam. circumtectus, inquit, enim atque inclusus uapor plurimo tempore perseuerat. admouenda etiam tamquam odoramentum ori uel naribus aegrotantis, ut spiramento adducta suo ingressu laxamentum partibus administret. utendum, inquit, etiam <hordeo uel> eruo in aceto miti macerato et calefacto et celeriter sacello incluso, tunc apposito, [114] siue cantabro eodem genere feruefacto, uel aridae atque siccae uaporationes adhibendae, ut sunt ex sale siue milio frixo in sacellis laneis aptissime appositae. etenim leue atque conducibile est milium: soluet namque naturali quadam mollitudine illos dolores, qui iugulum in ipsis passionibus pulsant; non aliter etiam illos, qui has partes <non> pulsauerint, soluit.
At si dolor uaporationibus minime fuerit mitigatus uel abstentus, non oportet plurimo tempore in hac perseuerare curatione: etenim pulmonem uaporatio siccat atque purulentum fieri cogit. sed si doloris significatio ad iugulum uel ad brachium tetenderit cum grauedine, ut etiam pectus uel mamillam tangere uideatur, oportet in brachio uenam diuidi, sed interiorem, quo multa fieri detractio possit, donec plurimum rubrior sanguis excludatur uel pro rubro <et> limpido liuidus. utraque, inquit, enim eueniunt.

[115] Sed si sub pectore fuerit dolor et ad iugulum non tetenderit, emolliendus est uenter aut helleboro nigro aut peplio, nigro admixto dauco uel seseli aut cumino siue aniso uel aliud, quodcumque tranquillum admiscendum putat [id est portulacam], uel pepl<io silph>ii sucum praestare. quae enim admiscemus, sibi similigena haec sunt, quae supra diximus. deducit autem melius uentrem helleborum nigrum, quam deducit peplion, peplion autem helleboro nigro uentositatem melius tollit per podicem prouocatam. haec denique utraque dolorem soluunt. mitigant etiam alia plurima. haec sunt, inquit, deducentia siue detrahentia per effusionem summa, quae ipse sciui atque posui. quin etiam in sorbilibus dantur deductoria, quae non satis sunt insuauia aut amaritudinis causa aut alia qualibet, ut copiae uel coloris.

[116] Ptisanam igitur, quando medicamen biberit, statim superbibere nihil minus a congrua est ratione uel quantum accipere consueuerit; dehinc paulatim inter uentris deductionem non erit sorbenda, sed quando humorum declinauerit exitus, tunc modicum sorbeat aegrotans uel quantum consueuit. dehinc detractio perseuerare debet, donec dolor cesset uel nihil contrarium occurrat. haec mihi, inquit, ratio est et in suci usu[s] ptisanae. etenim dixit melius esse statim sorbendi initium sumere et in omnibus magis uentris antecedentibus deductionibus sumendo [ergo est] initium sorbendi tertia uel quarta uel quinta uel sexta uel septima die, nisi intra id tempus fuerit aegritudo praeiudicata. haec sunt, quae in primis partibus libri ordinauit.

[117] Alias quoque passiones curans in ultima scripturae parte rursum peripneumoniam atque pleuritim curans haec ait. in peripneumonico et pleuritico oportet inspicere, utrumne acuta febricula atque dolores alterius uel utriusque sint lateris et utrum ascendente spiritu dolor admoneat et tussicula uel sputa fuerint abundantia flaua uel liuida ac tenuia uel spumosa uel florida aut alia qualibet qualitate a supradictis differentia. sic agi oportet, ut, si dolor pungens [penetrans] ad iugulum uel cinctum uel brachia tetenderit, uenam incidamus, in quacumque parte facilior fuerit uisa. detractionis autem modus conueniens secundum corporis habitudinem atque temporis, aetatis uel regionis considerationem accipitur. [118] plurimam enim detractionem ostendit celer atque acutus dolor, quae usque ad animi defectionem erit facienda; tunc clyster adhibendus.
Si inferius thorace fuerit dolor et plurimum aegrotanti distenderit uentrem, <purgatione utendum;> sed medio tempore purgationis, hoc est quo uentris officium <non> cessat, nihil, inquit, accipiendum, sed post perfectam effusionem mulsum ex aceto exhiberi iubet, quod oxymeli uocant. item quartanum typum medicamine curans tribus aliis diebus adhibendum clysterem probat et, si passio <non> fuerit releuata, tunc inquit purgatione utendum.

[119] Praecauendum etiam monet, donec dies septem intacti febribus transigant aegrotantes, tunc, inquit, tuto sucum dabimus tenerum atque paruum. at si facilius agere coeperit sputa attestante spiratione meliore et sine ullo dolore atque, ut supra dictum est, cessante febricula, paulatim crassiore ac plurimo et bis in die utendum praecipit suco. sin uero <non> facile haec fuerint releuata, leui potu atque sorbili utemur cibo, hoc est suco paruo et semel in die, tempore scilicet, quo leuius aeger habuerit. atque id intelligi urinae inquit inspectione. tunc dandum sorbile quidem, nec prius tamen, quam urina atque sputa uisa fuerint matura. Sed si medicatus plurima excluserit, necessario paruum atque tenuem dabimus cibum. [120] non enim potest <propter> inanitate<m> somno uel plena affici digestione neque passionis atque naturae conflictus sustinere, quos Graeci crises appellant. sed cum corporis defluxio tenuem fecerit aegrotantem, retentione cessante, qua naturali uigore corporis nutrimenta tardantur, sucorum nihil ualebit retinere. intelligimus autem matura sputa, quando sunt <saniei> similia, item urina cum fuerit rubrior in erui similitudine<m>. nihil etiam, inquit, prohibet doloribus lateris adhibere tepores atque cerotaria et unctionem crurum et clunium pingui atque calido oleo frequentare, praecordia uero semine lini cataplasmare usque ad papillas.

[121] His Soranus respondens ait in calefactionibus acres esse sales ac necessario tumorem prouocare, febrem accendere; poscam etiam constringere et stricturam passionis augere. item milium frixum graueolens et nidorosum atque capiti graue maxime acute febricitantium esse perspicimus. spongiis etiam erat melius quemquam in dimissione patientes partes uaporare atque oleo calido perfundere.
Est praeterea improprium ac sine ratione tunc uti phlebotomo, quoties ad superiora dolor tetenderit, prohibere autem, quoties ad inferiora descenderit. oportet ergo sub hoc argumento neque difficultate inferiorum impeditos phlebotomare neque etiam podagricos, siquidem inferiora tumere uideantur. sed <neque> necessario, quoties dolor ad superiora tetenderit, phlebotomiam adhibendam uidemus, siquidem saepe peiorante uentris fluore hoc adiutorii genus prohibeatur. [122] neque etiam, ut ait, oportet interiorem uenam diuidi, siquidem et exteriori et media diuisa corpora releuentur, quippe cum e contrario interiorem prohibeant propter magnitudinem, ne tumor augeatur. item sanguinis mutatio iners est detractionis moderationi, sicuti de adiutoriis scribentes demonstrabimus. sese denique idem Hippocrates impugnat in consequentibus dicens usque ad animi defectum faciendam detractionem, quod magis uehementer est nocens, siquidem sit periculosa defectio. et cum sit temporaliter defectionis causa sensu carens aegrotans dolore releuatus, uidebitur, cum resumptus fuerit, rursum dolere, cum magis atque magis eiusdem magnitudinis passiones debilia corpora uehementius afficiant.

[123] Item purgatiua medicamina, quae Graeci καϑαρ[κ]τικὰ uocant, acrimoniae causa stomachum tumentem atque hypezocota membranam acuunt in tumorem et in periculum uentris effusionem prouocantia ma[g]nificam passionis ingerunt uehementiam. nutrire etiam cibo post medicamen non oportebat. pugnat enim purgationi faciundae illatum cibi nutrimentum, quippe cum medicamine <corpus> corruptum officii sui careat uiribus. mitto etiam, quod ex initio acescere facile ptisanae sucus perspiciatur, confectus quippe ex hordei suco, qui sit digestione difficilis. dehinc aegrotantis corpus non ualeat tantum sustinere nutrimentum, quantum sanitatis tempore solitum uidebatur. item mulsum ex aceto, quod oxymeli appellauit, sine discretione accipimus. est etiam immodica usque ad septimum diem cibi abstinentia, quam custodiendam ordinauit, [124] quippe cum nullus uehementiam passionis sustinere ualeat nisi nutrimento quamuis paruo toleratus; et neque in declinatione passionis aliquid humanius cibo largiatur, sed in iisdem sorbilibus perseuerandum existimat sucis. at cum fuerint sputa segniora, tunc, <ut> existimat, erit primo aeger nutriendus. quomodo necessario haec declinante passione occurrunt, intoleratum in ceteris relinquendum temporibus aegrotantem apertissime iudicauit, cum semper plurimum utilitatis adiutorium cibi, quam cetera possunt adiutoria, largia[n]tur. omne etiam corpus erit unctione coaequandum et non eius particula, quippe cum totum cibo nutriatur; ipsa quoque unctio non exserta anxietatem ingerit aegrotanti atque latentem difficultatem atque accessione ueniente corpus prouocat <in> incendium.

AD DIOCLEM

[125] Diocles etiam similiter phlebotomat aegrotantes eadem discretione adhibita. purgat etiam cathar[c]ticis medicamentis, quapropter eadem dignus accusatione iudicatur. cibum uero iuuenibus undecima die dandum statuit, sed aestatis tempore elixum magis et frigidum, hiemis uero assum atque feruentem. est enim summae <im>peritiae in ordinandis qualitatibus non passionum genera, sed tempora hiemis uel aestatis attendere, scilicet ut aestate tumore laborantes frigido cibo nutriti altiora percutiant<ur>.

AD PRAXAGORAM

[126] Praxagoras signa docens futurae pleuritidis praecauendum iubet dando bibendum piper cum mulso ex aceto uel abrotanum aut absinthium. phlebotomat etiam non ultra quintum diem, sed eos, qui non perfrictione[m] incurrerint neque frigido tempore et neque senes neque debiles corpore ante aegritudinem fuisse uideantur. omnia inquit corpore curanda, et fame magis utendum, dandum bibere mulsum ex aceto, aliquando etiam hyssopo admixto, item sucum ptisanae sorbilem, si celerius, quarta die, si tardius, sexta, atque ex illo quotidie, item celerius senibus atque a sanitate debilibus. dehinc usque ad septimum diem uentrem emolliendum iubet et unctionibus utendum <im>pauide persuadet atque respirationem inquit intuendam, utrum sit calida et odoris taetri. [127] quibus autem redundantia est humorum in uenis, exceptis senibus et a sanitate debilibus, helleboro nigro purgandos existimat. item deponendos secunda uel tertia die aegrotantes in aquam calidam iubet uel utribus eos calefacere, fouendo crura, donec dolor excludatur. Hic uero etiam non futuram pleuritim ex his, quae ordinat, efficit. omnia enim constrictiua atque acria esse uidentur, ut mulsum ex aceto et piper et absinthium, quae necessario tumores accendunt, eo maxime tempore, quo etiam aqua sumpta in qualitatem deuenit fellis ob nimium in alto feruorem. [128] dehinc phlebotomari oportet etiam eos, qui ex frigore incurrisse uidentur, et eos, qui senilibus annis uidentur affecti, non enim necessario debiles esse probantur. quapropter etiam illos, qui in sanitate corporis debilitate uidebantur affecti. exigit enim magnitudo passionis adiutorium. purgatiua uero medicamina, quae cathartica appellantur, praerumpunt corpus atque sollicitam eidem passioni solutionem prouocant. item fames tantum noxia quantum refectio commoda. numquam igitur sexta die cibum iudicamus dandum, longa est enim ieiunitas, et neque semper quarta die; saepe enim etiam tertia die <cibum dabimus. item> caput implet, fit autem hoc ex aromatibus. dehinc calidae aquae fomentatio importuna est et frigescere facit aegrotantes.

AD ASCLEPIADEM

[129] Asclepiades secundo uolumine Celerum uel acutarum passionum pleuriticos phlebotomat, praedicens primo ab his, quibus locis consistunt uel commorantur, utrum regio adiutorium phlebotomiae permittat adhiberi. se enim uidisse testatur apud Athenas atque urbem Romam phlebotomia uexatos uel peius affectos esse pleuriticos, in Pario uero atque Hellesponto resumptos ac releuatos. prohibet praeterea sitim atque clysterem uel ante cibum bibere. "At si", inquit, "oportuerit deducendi uentris causa, adhibendum semel uel secundo clysterem." potum dat magis ac plurimum mulsum, aliquando etiam et rutam et hyssopum cum mulso. [130] nocere inquit radicem herbae, quam Graeci phlomon uocant, quapropter omnino dandam negat uel certe semel dandam, ubi dolor coegerit. cibum inquit dandum praecauta secunda die, siquidem alternis admoneantur diebus, et quarta, siquidem grauior sit quinta. "Tertia", inquit, "die dabimus sucum et, ut saepe sufficiens, semel probauimus dandum. at si pulsus defeceri[n]t, nutriendos etiam post accessionem quintae diei permittimus; declinante passione uinum damus et uarium cibum."
Huic Soranus occurrens ait semper phlebotomandos pleuriticos strictura cogente; et apud Romam denique nos, inquit, utemur phlebotomo, nulla regionum discretione confusi. [131] etenim quaerendum, utrum Asclepiades proprietate regionis noceri suspicatur eos, qui fuerint in eadem phlebotomati pleuritici, an uero proprietate passionis. ex quibus si primum putat, hoc est regionum proprietate, uexari omnes oportuit, non solum pleuriticos, uerum etiam synanchicos [et], qui fuerint phlebotomia curati, et epilepticos etiam, quos phlebotomandos imperat aptissime. at si secundum, hoc est proprietate passionis uexari, putat, non apud Romam solum phlebotomatos pleuriticos, sed in omni regione noceri debuit iudicare.
Clysterem uero recte prohibet propter acrimoniam, sed non recte semel uel secundo adhiberi permittit. [132] multo enim melius est omnino innoxium quicquam quam leuiter nocens. hinc etiam phlomi herbae radicem tamquam natura noxiam reprobans recte semel adhiberi, ubi dolor coegerit. dehinc omni ex parte ratione caret prohibere clysteres tamquam augentes incendia et rutam uel hyssopum adhibere, quae sunt uehementius ardentia ob suae qualitatis acrimoniam.
Item mala atque caduca intentione confirmat circa quartum diem cibum <non> dandum generaliter ac necessario quintum diem seruandum. his enim, qui iugibus afficiuntur febribus, quoties initium ex die sumpserint, quarta die necessario dandus est cibus, [133] non aliter qu<am s>i maiore hemitritaeo aegrotant et ex nocte sumpserint initium. ipse quoque Asclepiades in phreniticam passionem uenturos grauiter iudicat affici quarta die. neque tuto ante dimissionem declinante accessione dandus, ut existimat, cibus est atque semel datum sufficere, nisi pulsus fuerit defectio. non enim oportuit uirium debilitate captata cibum dare, cum fuerit nostrae potestatis opportune ante aegrum, quam deficiat, reficere. uinum etiam et uarium cibum declinante passione dandum recte consulit, sed non suo conueniens iudicio. etenim phreniticis atque lethargis ante declinationem uinum dedit.

AD THEMISONEM

[134] At Themison alias quidem pleuriticos recte curauit, peccauit autem quarta die cataplasmando, dehinc cerotarium apponendo <et> ex aliquo uirtutis feruentis ungendo, <ut sunt ...> atque ruta. sunt enim acria. dehinc cerotarii tempus declinante est passione.

AD HERACLIDEM

[135] Heraclides Tarentinus sanguinis existimans abundantiam secunda die utitur clystere bis aut tertio atque post paululum phlebotomat, conturbans corpora requie indigentia. etenim quaerendum, quid magis esse confirmat, utrumne fluorem uentris aut tumorem et retentionem stercorum. sed si fluor est, hunc duplicat adhibendo clysteres; at si tumor est, hunc eorum duplicat acrimonia. credas etiam eandem iniectione suspensam raptu quodam patientibus aduenire partibus et propterea uehementius nocere. hi<n>c quoque <nulla est> etiam phlebotomiae utilitas: uexatae etenim tribus clysteribus uires sanguinis prohibent detractionem. [136] dehinc neque omnes neque secunda necessario phlebotomandi sunt die, sicut supra docuimus.
Cataplasmat etiam aqua solutis pollinibus, quod Graeci omen lysin appellant, admixto fico uel panace aut chamaepity, quorum complexio ob qualitatis acrimoniam noxia iudicatur. probat post usum cataplasmatis malagma, quod Apollophanis appellamus siue Polyarchion, item sua inuentione conscriptum, quae omnia sunt acerrima et propterea recusanda. dat praeterea mulsum praebibendum, in quo praecocta uel praeinfusa fuerit ruta.
At si sputa excludi coeperint, dat medicamen bibendum, quod conficit ex hyssopo, iride et melle. [137] si, inquit, non fuerint congrue uel sufficienter exclusa, addendas absinthii drachmas sex. sed si nausea occurrerit, apium uorare iubet aegrotantes uel oliuam ex aceto mandere. haec quoque sunt acria et stomacho inhaerentia. ipse denique tentatione expertus ex supradictis euersionem fieri stomachi ordinat ob nauseam retinendam incongrua[m], scilicet quae constringere possint. ait enim, si non recesserit sputorum emissio, sequenti die inicienda, ut quae excludenda commoueat iris, eadem clyster per uentrem detrahi prouocet, noxia noxiis committens, [138] siquidem etiam per clysterem iniecta ex eadem sint materia, ex qua sunt ea, quae bibenda ordinauit. quo fiet, ut commouens tumorem magis faciat excludenda, quae putat retineri.
Dat etiam iuscellum gallinaceum cum mulso ex uino uel suco ptisanae, quae sunt in corruptione<m> facilia atque inflantia et uentrem in fluorem mouentia. dari praeterea uinum iubet his, qui fuerint uiribus debiles, nisi caput, inquit, doluerint, non aduertens, quia temporis opportunitate permittente omnibus conuenit dare, atque e contrario resistente neque imbecillibus. etenim si, ut existimat, ualentes uiribus uexat, multo magis imbecillos. [139] neque recte sentit ita dandum, nisi caput doluerint. dolor enim si prohibet capitis, non aliter etiam lateribus prohibere perspicitur, priusquam passio declinauerit. importune datum, namque omnia, quae patiuntur, exagitat, nec solum caput.
Dicit etiam declinante passione gobiones pisces dandos, accedente profectu etiam carnem atque panem, non coniciens, quia omnis acrimonia tussientibus uel spirationis difficultate laborantibus uel spuentibus sanguinem inimica est etiam declinante passione. simile enim quiddam facit, quale contingere uidemus in externis corporis partibus uulneribus constitutis, quae cum sunt adhuc tenera, cicatricis nouitate acrioribus exusta, facile resoluuntur.

DE PERIPNEVMONIA

[140] Consequens atque uicinum est peripneumoniae dicere curationem, quae non, ut priores uoluerunt, a parte corporis, quae patitur, nomen sumpsit, sed ab ea, quae plus patitur, siquidem neque sine febribus esse uideatur. perficiunt hanc passionem causae, quae etiam pleuriticam faciunt, ut uenenum sumptum uel ex opio atque hyoscyamo confecta tussientibus medicamina uel his similia uirtutibus, item catarrhus uel coryza uel, quod est rarissimum, synanchica praecedens passio. [141] nam frequentius antecedente pleuritica peripneumonia sequitur, quo fiet, ut perniciosior sit antecedente, siquidem uexatis prius uiribus atque adiutoriis ex parte in cassum praerogatis in secundam ueniant aegri passionem. afficiuntur autem iuuenes magis atque aetatis mediae, at senes uel pueri atque mulieres difficile.
Hanc igitur quidam diffinientes passionem, ut Demetrius Herophilus libro duodecimo De passionibus: "Peripneumonia", inquit, "est tumor in toto pulmonis corpore: ex parte enim si fuerit, pleuritis dicitur." addere autem debuit cum febribus, siquidem sine his peripneumonia esse non possit.

QVAE EST PERIPNEVMONIAE INTELLIGENTIA?

[142] Diffinire Methodici iuxta Sorani iudicium declinant. Asclepiadis sectatores aiunt esse peripneumoniam parui temporis solutionem cum tumore atque febre. solutionem inquiunt ob humorum emissionem, parui temporis ad discretionem phthisicae passionis, quae est et ipsa solutionis uel effluentis humoris per tussiculam exclusio. peripneumonia<m> inquiunt ad discretionem aliarum passionum parui, ut supra diximus, temporis solutionem ingerentium, ut oculorum uel aurium. adiecerunt etiam cum tumore atque febre, siquidem solutio, hoc est eruptio, parui temporis ad pulmonem fiat peripneumonia, ad eas partes sine febribus.
Huic Soranus occurrens diffinitioni ait: Cum semper strictura in his obtineat[ur], non oportuisse passionem rheumatismum uel solutionem dici cum tumore, sed forte tumorem cum rheumatismo. etenim parua maioribus postponuntur. est igitur secundum nos peripneumonia strictura uehemens atque acuta pulmonis cum sputis et siti et febricula celeri atque acuta.

QVOMODO INTELLIGITVR PERIPNEVMONIA?

[143] Intelligitur ex his, quae concurrunt. etenim peripneumonicos sequentur febres acutae, grauedo thoracis et sensus laborantium quadam difficultate laterum atque medii scapularum, iacendi etiam facultas supinae positionis atque paulo erectior, frequens etiam sedendi delectatio atque supra latus iacendi difficultas, ita 'ut praefocabilis esse sentiatur, uultus rubor tamquam florens, oculorum ueluti pinguis aspectus atque etiam splendor, scilicet in partibus albidis, quae praeter pupulam uidentur, et magis cum alterna conuersatione aspiciunt aegrotantes. [144] sequitur eosdem etiam anhelitus celeritas, tussicula sanguinolenta atque fellea uel fumosa iactans sputa et in comparatione pleuriticorum fuluiora uel spumosiora, spiratio difficilis, desiderium frigidi atque plurimi aeris haustu rapiendi, frigidi etiam potus appetitio, os siccum, lingua aspera ac primo subalbida, dehinc rubra, pulsus uehemens et celer, anxietas, iactatio, uigiliae iuges, ingemens atque turbulentus somnus.
Peiorante passione thorax etiam exstantior fiet accedente spirationis persecutione cum quodam sibilatu uehementi atque aspero. [145] sequitur etiam colli ac uultus inflatio et oculorum aut immobilitas aut difficilis motus, uisus nubilosus uel nubilus, mentis alienatio, articulorum frigidus torpor attestante liuore, lingua crassior atque conductione breuiata, sudor superiorum partium, pulsus latens aut formicabilis, quem Graeci myrm<ec>izonta uocant, in ultimo etiam pectoris resonans stridor, quem rhogmon appellant.
At si salutaribus prosperata signis passio coeperit in melius uergere, omnium supradictorum fiet paulatim deductio, aliquibus etiam semel amputata decisio. [146] quidam denique in pleuriticam passionem redeuntes releuati uixerunt accedente dolore et plurima spirandi difficultate.
Etenim praedicta, quae peripneumoniam designant uel concurrentia complent, sunt haec: febres acutae, spirationis celeritas ac difficultas, tussicula atque sputorum uaria emissio, grauatio sine ullo dolore aut cum paruo praefocationis sensu. est autem passio generaliter acuta atque strictura suffecta adiuncto leui humoris fluore, quem rheumatismum uocant. quo fiet, ut magis stricturam uocemus, etiam si dolor non fuerit, quippe cum inesse grauedinem atque pressuram uideamus et asperitatem et siccitatem et accessionem uel his similia signa.

QVIS LOCVS IN PERIPNEVMONICIS PATITVR?

[147] Pati in peripneumonicis Diocles uenas pulmonis inquit, Erasistratus uero arterias; Praxagoras eas inquit partes pulmonis pati, quae sunt spinae coniunctae. etenim omnem inquit pulmonem pati Herophilus; si febrem, inquit, fuerint passi, pleuriticam facit. Asclepiades uero eas pulmonis partes pati, quae arteriae sunt adhaerentes, quas appellant bronchia. item Apollonius Herophilus inquit ipsius pulmonis uenas atque arterias pati.
Soranus autem, cuius uerissimas apprehensiones Latino sermone describere laboramus, totum inquit corpus passione uexari, sed pulmonem uehementius, quod quidem aestimatum et non ad expressam fidem accipiendum iudicauit. [148] est etiam inutile curationi, quippe cum nihil obstet locorum neglecta specialis apprehensio, ubi totum corpus laborare senserimus, et neque mutabilis sit adiutoriorum qualitas pro patientibus locis, sed talis perseueret in genere, donec passio ipsa perseuerat.
Manifestum autem ex supradictis, quomodo possunt similia quaeque peripneumonicae passionis internosci, accipimus. pleuritici enim uehementi dolore lateris afficiuntur, dyspnoeici uero, quos anhelosos dicere poterimus siue suspiriosos, sine febribus esse noscuntur, et non solum celeri atque acuta afficiuntur passione, sed aliquando etiam tarda atque obtusa, quam Graeci chroniam uocant. [et cetera.]

QVOMODO CVRANDI SVNT PERIPNEVMONICI?

[149] Conuenit peripneumonicos iacere in loco medie lucido atque calido et ita haberi uel componi, ut reclinato leuiter thorace collocentur. ad hoc enim positionis siue schematis genus ipsi quoque aegrotantes releuantur. dehinc abstinentia adhibenda usque ad primam diatriton, si nulla obstiterit urgentior causa. seruandi etiam a somno uigiles accessionis tempore adhibita articulorum leni atque calida manuum defricatione. calefactionibus etiam lenibus ex pannis utendum, tunc, cum statum sumpserit accessio, lanarum appositione thoracem secus atque medio scapularum, sed quae sint ex oleo calido ac dulci expressae.
Declinante accessione os colluendum ac deinde potus dandus aqua calida. [150] tunc somnus permittendus, adhibita etiam phlebotomia permittentibus uiribus. sed si intra diatriton in passionem uenerint aegrotantes, quod quidem est rarissimum, erit tum phlebotomia adhibenda, si autem non in ipsa diatrito, tunc unctione. dehinc aqua ora fomentamus et damus sorbilem cibum atque tenuem ex alica. etenim ptisana inflationem facit. item oryza constringit. simila quoque in initiis grauis est. conficiendus itaque erit, ut supra diximus, sorbilis sucus melle atque anetho et oleo. at si aeger sorbilia quoque horruerit uel recusauerit, alicam dabimus ex aqua calida aut ouum sorbile. tunc usque ad declinationem totius passionis alternis cibabimus diebus, si uires aegrotantis permiserint.

[151] Atque ita thoracem cataplasmamus et interscapulam, quod Graeci metaphrenon appellant, leni scilicet cataplasmate uel mulso mediocriter decocto aut pane ex aqua calida et polline atque foenugraeco ex aqua mulsa uel fici aridi decoctione. eius quamquam sit reflata sucositas, tamen manet ueluti mellosa dulcedo. tunc cucurbita eisdem locis cum scarificatione adhibenda, sed dimissionis tempore. leues autem, quas κούφας appellant, etiam in accessione adhibere possumus, et frequentes atque multis partibus. tunc uaporatio spongiarum et cataplasmatum apta: etsi sese ad tempus grauari sentiunt aegrotantes, eorum appositionem aegre tolerantes, tamen ex his plurimum deinde commodi consequentur. [152] erunt adhibenda, angusto <sci>licet tempore detracta atque rursum apposita, quo etiam tussiculae mitigetur inquietudo et ea, quae egeruntur, facilius lapsa sine ullo tormento reddantur. erit decoctum mulsum dandum uel foenugraeci decoctio cum melle. facit etiam nucleorum contritio mulso admixta uel amylum aqua contritum. dabimus etiam eclegmata sorbilia ex lini semine ac foenugraeci nucleis et melle decocto et ouorum uitellis confecta.
Cum statum sumpserit passio, gestatione leui utemur, cum uero declinauerit, uario nutrimus cibo seruantes ac praecauentes multo tempore ex liquamine et oleo cibos, siquidem tussiculam commoueant. [153] tunc lauacrum adhibemus et ultimo uinum damus. pectori autem atque a tergo circulatim cerotaria apponimus ex oleo dulci confecta uel cyprino admixta iridis radice decocta uel meliloto et secundum aliquos sampsucho. sed est hoc acerrimum, quamquam sit calidae uirtutis. post cerotarium uero apponimus <malagma>, quod appellatur diachylon, uel Mnaseu, aliqui etiam adhibuerunt illud, quod Nileos appellatur, item Caphisophontis, quae non sunt ita uehementia et propterea permittenda. horum sane compositiones de medicaminibus scribentes Interrogationum docuimus libris.
Ex antiquis autem Erasistratus et Herophilus de ista passione nihil dixerunt. [154] Hippocrates uero libro Regulari, quem Diaeteticum uocauit, peripneumonicae inquit remedium aptandum ex cocco atque galbano atque Attico melle uel abrotano ex aceto mulso atque pipere admixto et helleboro nigro. "Summum", inquit, "est etiam panacem in mulso ex aceto confecto decoquere et liquatum dare bibendum." sed haec somnia Soranus esse iudicauit et propterea reprobanda adiciens, quod mulsum ex aceto factum constringat et sit inconueniens tumori.
Item Diocles ait peripneumonicos, qui annum sextum natu excesserint, post iniectionem suco cibari oportere, sed fortiores atque ualidos uiribus leuius, imbecilliores uero plenius. [155] omnes tamen communiter parum refici iubet, qui ultra annum quartum decimum fuerint hac passione aegrotantes, adhibens acerrimos clysteres et propterea noxios. dehinc sine ratione ad dierum numerum cibum dandum putat. item libro, quem De passionibus atque causis et curationibus scripsit, phlebotomandos dicit et adhibendi tempus tacuit. dehinc uentrem commouendum existimat exagitans atque exsucans interiora. addit etiam unguentum naribus admouendum et sucum scammoniae, quam diagridium appellant, et helleborum et opium suco consparsum, obsidens odoramentis perniciosissimis caput. [156] usque ad quintum diem mulsum ex aceto solum dandum praecepit excitans profecto tumorem constrictiuae uirtutis causa et immoderata abstinentia uires absumens. utitur etiam cum his potionibus uexatiuis absinthio infuso et thymo decoctis et eisdem dans quoque transuorandum atque sorbendum passum cum aceto et mulso confectum. quae omnia, ut ratio demonstrat, sunt acria et propterea tumori contraria.
Item Praxagoras eandem pleuriticorum atque peripneumonicorum tradidit curationem.
Asclepiades uero secundo libro Celerum uel acutarum passionum phlebotomiam recusauit, siquidem nullo dolore aegrotantes afficiantur et propterea, si fuerit adhibita ex initio, sanguis tenuis atque subtilis exire uideatur, [157] sed errans plurimum, ut Soranus ait: neque enim moderatio detractionis sanguinis mutatione demonstratur, neque etiam solos dolentes phlebotomandos accipimus, sicut idem Soranus libris, quos De adiutoriis conscripsit, edocuit. dehinc ipse Asclepiades ait quosdam peripneumonicos dolere. oportuit igitur etiam nunc, sicut in pleuriticis, non ex causa reprobare phlebotomiam, sed a commorantibus inquirere, utrum in omnibus peripneumonicis obesse regionaliter uideatur. prohibet etiam cataplasmata et uaporationes, quorum est utilissimus usus ob relaxandam stricturam. item reprobat clysteres atque omnia medicamina, et quidem recte, sed non suis conueniens placitis. [158] in phreniticis enim clysteres adhibuit. item libris, quos De uini datione scripsit, in febricitantibus iugibus inquit utendum clysteribus. dat etiam cum aqua mulsa hyssopum uel tragoriganum, et sunt haec acria atque medicosa, quae Graeci pharmacode appellant. mitescente, inquit, interea passione cataplasmata adhibenda atque cibis asperioribus diebus nutriendos aegrotantes existimat, cum nos oporteat saepe leuioribus diebus cibos dare tunc puriores, siquidem dimissiones occurrant.
Item Titus huius sectator bis in die adhibendam inquit defricationem, quam quidem ueluti quassantem in acutis passionibus reprobamus.
Themison uero alia quaedam de passione recte composuit, sed peccat iubendo eos secunda uel tertia die gestari, quoniam nondum sumpserit passio statum. [159] iubet etiam cum scarificatione adhiberi cucurbitam declinante accessione, cum sit adiutorii genus destructiuum et propterea proprium dimissionis. dat etiam bibere aquam frigidam uel frigidae uicinam, et non est consequens sorbilibus cibis atque curationi laxatiuae potus constrictiuus. "Si", inquit, "incensa atque longa fuerit accessio, ut ardore ac siccitate difficultatem faciat excludendi ea, quae tussicula emitti coguntur, dabimus pityidas uel nucleos aut cucumeris semen bibendum cum aqua aut secundum modum collecta"; et sunt haec maxime contraria. augmenti etenim atque accessionis tempore etiam aqua, quae nullius est qualitatis, noxia perspicitur. [160] utitur etiam amygdalis amaris, quae ob amaritudinem tumores uehementius accendunt.
Item Heraclides Tarentinus eandem iudicauit curationem adhibendam, quae pleuriticis est ordinata. multi Empirici potionibus atque sorbilibus cibis usi sunt, item pityida et ruta et menta et tragorigano et abrotano et pulegio atque origano, alii haec singula, alii secum mixta adhibentes. sic denique amylum cum aqua praecoctum atque melle [mixta] admiscuerunt, tunc amygdala amara, et haec sorbilia mouent ramo hyssopi. dant etiam irin et gentianam decoctam cum pulegio et anagallide herba et eryngio et marrubio et his similibus, quae omnia ratione circumscripta reprobanda sunt.

DE CARDIACIS

[161] Cardiacam passionem aiunt quidam duplici significatione nuncupari, communi et propria. sed communem dicunt eam, quae substantiam in stomacho atque ore uentris habuerit, ubi etiam mordicatio sequitur supradictarum partium, ut Hippocrates primo et secundo libro Epidemion commemorat et Erasistratus libris, quos De uentre scripsit. propriam autem dicunt eam, quae cum sudore fuerit atque pulsu imbecillo, de qua nunc dicere suscepimus.

[162] Nomen autem haec sumpsit passio, ut quidam uolunt, a parte corporis, quae patitur, siquidem putent principaliter cordis esse aegritudinem. alii uero aliter sentiunt, siquidem uulgus quadam consuetudine propria atque dominantia mag<n>is nominibus appellet, ut magnum mare sacrum mare atque luem deificam uel epilepticam passionem. est igitur in nobis proprium atque uigens et dominium uitae continens cor, quapropter tamquam magna passio, quae summae potestatis habet, nomen sumpsit.

QVID EST CARDIACA PASSIO, VEL QVOMODO EIVS AGNITIO TRADENDA?

[163] Definitiones enim Soranus dicere declinauit. cognitio igitur siue intelligentia eius passionis ab Artemidoro Sidensi Erasistrati sectatore tradita est hoc modo: "Cardiaca", inquit, "passio est tumor secundum cor." item Asclepiadis sectatores aiunt tumorem secundum cor corpusculorum coaceruatione siue obtrusione effectum.
Soranus uero, cuius haec sunt, tumoris inquit signum nullum subesse, quod in cardiacis uideatur. item cor pati non ualde plurimis probabile uidetur. sed ait cardiacam esse passionem solutionem celerem atque acutam, qua disici corpora per omnes uiarum particulas apprehendit. [164] fit autem magis aestatis tempore atque in uiris potius quam in mulieribus et calidis atque iuuenibus corporibus uel habitudine plenis et exercitis. sed praecedentes causae, quibus haec passio sufficitur, multae atque uariae sunt; magis autem iugis indigestio uel uinolentia aut post cibum lauacra aut post cenam uomitus aut maestitudo uel timor, in quae consentiens corpus soluitur in sudores. emergit autem frequentius quinta uel sexta die in febribus continuis uel ardentibus atque flammatis.

QVOMODO INTELLIGIMVS EOS, QVI IN CARDIACAM VENIRE POSSVNT AVT ETIAM IN IPSA CONSTITVTOS?

[165] Intelligimus eos, qui in cardiacam passionem decliues atque proni uidentur, et eos, qui sunt iam in eadem constituti, ex his signis, quae concurrunt. sequitur enim in passionem pronos febris acuta atque celerrima et flammosa, pulsus celer, densus, humilis et quasi humectus toto accessionis tempore, aliquando etiam usque ad dimissionem, ut etiam, si feruoris releuatio fuerit quadam circumscriptione collecta, non tamen simili profectu pulsus quoque erigi uideatur, quippe cum magis sui comparatione demersior esse noscatur. aliquando etiam et inordinatus occurrit, sed non ita, ut deficiens intelligatur, sed celeritate coactus, implicatis saltibus, ordinis careat modo. [166] sequitur etiam fastidium, sitis immodica, somnus paruus et facilis in suscitatione<m>, hallucinatio, hebetudo, iactatio, item genuum gelidus stupor atque cubitorum et tibiarum crescente accessione uel usque ad eius finem. haec concurrunt aliquando non praeuexatis uiribus, sed ratione passionis effecta, aliquando uero praeuexatis ob nimiam sanguinis detractionem uel uentris coaceruatam effusionem uel cuiusque materiae corporis immoderatam eliquationem, ut peiorantibus febribus dissolutio fiat. addunt uel attendunt quidam etiam aeris aestus, uel utrum temporaliter abundent solutiones aut aeger sit lactea corporis habitudine uel communiter si tenerum atque albidum et diffusum ac pingue habuerit corpus et aquatum colorem, sitne etiam hac passione tentari consuetus. [167] sed haec, ut Soranus ait, sunt incerta et instabilia.
At uero, si iam fuerit praesens, sequitur aegros articulorum frigidus torpor, aliquando etiam omnium crurum uel manuum aut totius corporis, pulsus densus, celer, paruus, imbecillis, inanis et quasi fluens, increscente passione etiam demersus, obscurus, tremulus et formicabilis et inordinatus ac deserens attestante hallucinatione, desponsione cum uigiliis iugibus, et quibusdam repentinus atque coaceruatus per totum corpus sudor, quibusdam uero primum ceruice tenus et uultu[s], paruus, tenuis, aquatus, dehinc per totum, ut supra diximus, corpus plurimus, tunc crassus et tractuosus atque uiscosus uel male redolens, tamquam lotura carnis; respiratio parua atque anhela et insustentabilis et per profectum rara locutio ac tremula; [168] ora pallida, oculi concaui, thoracis grauedo, debilitatis causa animi defectus imminentibus accessionibus, aliquando etiam translatis; lingua humecta, aliquibus uero ob complexionem tumoris parui in uisceribus constituti arida atque sicca attestante desiderio frigidi potus; deficiente aegro uisus obscuritas, articulorum liuor, unguium uncatio, quam gryposin uocant, et plurimis mentis integer sensus, quibusdam uero falsitas intellectus, cordis saltus crebrior, dehinc deficiens, corporis superficies rugosa et ea, quae pereuntibus frequenter occurrunt, ut solutio uentris.

[169] Perniciosum etiam signum est inuoluntaria lacrimatio, hoc est sine ulla ratione, uel oculorum ex aliqua, parte saniosa atque purulenta similitudo uel ex oculi circulo, qui nigro cum colore apparet, nata albedo, quae in unguis similitudinem uel nascentis uel crescentis lunae cornibus respondens paulatim sumat augmentum. hanc Graeci ὄνυχα uocauerunt. item coaceruata atque non masticata cibi transuoratio cum quodam sonitu perniciem denuntiat, et magis, si immutata atque indigesta post sumptionem fuerint, immorata plurimo tempore et tamquam in utriculo moto uentre sonitum reddant, quem Graeci βόμβον uocauerunt. [170] est enim signum mortuorum corporum, ut tamquam inanimato atque insensibili tegmine cibus depositus uideatur. peius etiam omnibus cibi sumptionibus priuari fastidio atque omnino accipienda recusare uel etiam uinum non appetere aut post acceptum cibum grauari potius uel febrire, tunc rursum in solutionem recurrere <a>ut leuiter resumptum celeriter restringi uel accepta reicere et uentrem fluere aut labiorum pati tremorem, mordere etiam in accipiendo cibo uel potu cochlearia uel poculorum labra. etenim deficientis spiritus est signum tamquam lassantis nec ualentis oris partes attollere [sed] morsibus inuoluntariis succumbere.

[171] Est etiam grauius diaphoreticum delirare, siquidem neque uini datione neque uarietate ciborum ad subleuandas uires constantius uti possumus. item grauius est post dationem ac resumptionem rursum in febres recurrere, tunc cum quadam maestitudine latenter disici per sudorem atque marcere. etenim solubile ac dimissum fit aegrotantibus corpusculi robur atque uultus uisus obtusus, lingua, aspera et arida, praecordiorum etiam raptus ad superiora et post cibum grauatio. sic enim aegrotantes multis diebus marcore quodam demersi, moriuntur. [172] neque enim paruo atque simplici cibo sufficienter refici possunt, neque multo ac solido ualent intolerata occurrere digestione. in quibusdam etiam sine sudore uires soluuntur et naturalis uigor disiectione occulta, quam Graeci ἄδηλον διαφόρησιν uocant, extinguitur, cum omnis corporis habitudo laxior atque dimissa et friabilis fuerit facta.
At si in salutaria signa uenire coeperint aegrotantes, pulsus resurgit, corporis frigus frangitur et difficultas respirationis minuitur accedente animi quadam securitate et post sumptionem cibi uirium profectu, somnus quoque altior tamquam post laborem dormientium.

VTRVMNE FEBRICITENT CARDIACI

[173] Quaeritur etiam, utrum cardiaci febricitent, et plurimi quidem ante Asclepiadem febricitare cardiacos negauerunt, alii uero contraria dixerunt, ut Apollophanes Erasistrati sectator. item Asclepiades plurimos inquit non febricitare; libris enim, quos ad Erasistratum fecit et appellauit Contradictorios: "Dico", inquit, "cardiacos non febricitare." sed secundo libro Oxeon non inquit febricitare frequenter cardiacos. item Themison et Thessalus [Demetrius Apameus] quosdam febricitare aiunt, quosdam negauerunt. Demetrius uero Apameus incipiente inquit passione atque crescente omnes febricitare, post uero, cum uehementescere coeperit passio, febris recedere fertur. [174] Igitur, qui nullum aiunt febricitare cardiacum, dicunt, quod febricitantibus plurimus necessario feruor adsit et grauedo cum difficili motu corporis et ariditas uel tamquam uulnerationis singularum uiarum sensus et rubor atque extentio praecordiorum. nihil inquiunt horum in cardiacis incurrere, quapropter neque febricitare probantur. dehinc secundum Asclepiadem febricula est feruor plurimus in omnibus siue plurimis corporis partibus cum mutatione pulsus in uehementiam ob obtrusionem facta. at in cardiacis neque maior est pulsus, sed magis humilis, neque uehemens, sed magis imbecillus, neque feruor plurimus, sed magis in aliis paruus corporis partibus, in mediis omnino leuissimus. [175] utendum igitur clysteribus in his, qui sine febribus fuerint, iubet constantissime. quidam uero conclusioni uiarum causam febrium ascribentes aiunt disiectionem siue diaphoresin diraratis partibus fieri totius corporis, uiis uero febrem densatis, quarum ex affricatione quadam nasci ac proficisci feruorem.
Apollophanes omnes inquit cardiacos febricitare secundum Erasistratum, siquidem cardiaca passio ex cordis tumore fieri uideatur; febricula quoque magni tumoris fit ex causa. item aliqui nouelli scriptores aiunt signum esse periculosae passionis non sine febribus aegrotare atque malignas passiones accedentibus fieri febribus, tunc diaphoresin uenire, uel cessantibus sudoribus perseuerare febrium reliquias. [176] Sed haec utraque Soranus excludit; nam primo dicto respondens ait aliud esse signum, aliud accidens. nam signum neque recedit et semper significato coniunctum est, accidens autem, quod Graeci symptoma uocant, nunc aduenit, nunc recedit, ex quibus esse intelligimus singula, quae febricitantium accidentia dixerunt, ut corporis difficilem motum, grauedinem, tensionem praecordiorum. etenim aliqui febricitantes nulla ex ipsis patiuntur, si febricula secundum solutionem fuerit facta, sed feruor mordicans atque febrem designans tamquam ex alto quibusdam cardiacis inest.
Asclepiades ait secundo libro Acutarum uel celerum passionum non semper, sed frequenter ex febricula fieri hanc passionem. [177] at si omnes cardiacos sine febribus esse uoluerit, siquidem non adsint secundum ipsum febrium signa, respondere poterimus eum peccare non uidendo uera febrium signa. nam manifeste atque prompte in initiis accessionis articuli frigidi reperiuntur et pulsus humilis et imbecillus. quod secundo poterit obici, quo putant densitatem uiarum esse febrium causa<m>.
Item aliqui aiunt complexa aegritudine aegrotare cardiacos, qui cum febribus fuerint, atque ita, cum aliae fuerint uiae laxatae, aliae densatae, raritate diaphoresis fiat, densitate uel affricatione febricula. nos uero Sorani sequentes iudicium ex solutione absoluta fieri febres accipimus, hoc est raritate uiarum, ut et ipsis est consequens, sicut libris De febribus docuit. [178] Item Erasistrati sectatoribus respondebimus falsum esse omnes febres ex tumore fieri, siquidem quaedam fiant solutione. at si hoc parum etiam probauerint, cardiacam tamen nullo ex tumore fieri non negabunt. nam cum sint aegrotantes integro iudicio mentis et nullo sensu doloris uel ceteris stricturae signis afficiantur, cordis inesse tumorem erit falsissimum atque omnes cardiacos febricitare.
Sed neque periculosas passiones signo febrium designari recte dixerunt. est enim cholerica grauis atque periculosa passio, quae numquam cum febribus fiet. antecedere autem febres cardiacam passionem uerum est, sed aliquando sudoribus solui, sicut etiam tumor soluitur in humorem purulentum conuersus collectione suffecta. [179] falsum etiam esse perspicimus cessantibus sudoribus manere febriculae reliquias: plerique enim sine febribus reperiuntur.
Dicimus igitur, sicut omnes nostri Methodici, quosdam sine febribus [quosdam cum febribus] esse cardiacos, ut eos, qui sanguinis emissione soluuntur, quosdam uero febricitare. namque inanibus et celatis locis uel supra quae iacuerint antea, apposita manu tarda perseueratione occurrit plurimus et mordicans ascendens feruor ex alto febrium referens signum attestante anhelatione feruenti cum delectatione frigidi potus; quibusdam etiam lingua sicca atque aspera inuenitur.

QVIS IN CARDIACIS LOCVS PRINCIPALITER PATITVR?

[180] Praepati in cardiacis Erasistratus et Asclepiades cor dixerunt, alii membranam, quae cor circumtegit, alii diaphragma, hoc est membranam, quae a uisceribus discernit intestina; alii stomachum, alii pulmonem atque iecur. sed hi, qui cor pati dixerunt, aiunt primo ipsius se nominis testimonio iuuari, siquidem ideo cardiaca dicatur passio, quod ex cordis ueniat causa — nam cardian Graeci cor uocauerunt —, secundo quod eidem cordi in ipsa passione constitutis saltus inesse uideatur atque in sinistra parte secundum papillam thoracis grauedo, tertio ipsius passionis magnitudo, quae fieri non posset, nisi aliqua corporis parte principali atque propria patiente. est autem cor praestans atque salutaris corporis particula, praeministrans omnibus sanguinem membris atque spiritum.

[181] Sed his quidam occurrentes primae propositioni responderunt, quod passio a magnitudine nomen sumpserit, secundae, quomodo similis arteriarum cordis est motus, grauedo etiam quibusdam cardiacis occurrit in toto thorace et non solum in sinistra parte, quae si fuerit, poterit hypezocote membrana patiente fuisse suffecta uel cuiusquam alterius uicinantis <partis> corporis, si locis ascribendae sunt causae. tertio dictae respondentes aiunt multas fieri periculosas passiones, quae non patientis cordis habeant causas. non enim, ubi magna fuerit passio, necessario propriam corporis partem pati accipimus, quippe cum omnes partes propriae sint corpori.
Alii uero propterea magis falsum dicunt esse cor ista passione uexari, [182] siquidem eorum testimonio, qui hoc asseuerant, si<t> propria pars atque principalis saluti et propterea, mox pati coeperit, morte praeueniat sensum. uulnerata denique cum fuerit, statim atque sine ulla mora mors uulneris antecedit effectum. at si multo paruissime fuerit laesa, nihilo minus mortem necessario perfecit, et non similiter ceteris partibus aut emoritur aut durescit aut in paralysim soluitur.
Sed his rursum primi respondentes aiunt, quod uulneratum cor celerius interficiat, siquidem multis ante praecisis partibus uulnus possit accipere et pomposa atque coaceruata sanguinis fiat effusio, nec tamen diaphoresis. quod autem neque emoritur neque [e]durescit neque paralysi afficitur, argumentum est quidem non omnino cor pati negans, sed leuiter pati. si enim ceteris similiter partibus corporis est natura confectum, iisdem necessario similes sustinet causas. [183] Nos uero cum Sorani iudicio totum uidemus corpus in solutionem laxari, totum necessario pati accipimus; et neque ualde nobis de praepatienti loco certandum est, ne in occulta quaestione uersemur. non enim aut significatio aut curatio secundum haec differenter accipitur, cum oporteat omnibus corporis partibus adiutoria prolatari.
Aliqui denique alios ex corde, alios ex membrana, quae cor circumtegit, aiunt diaphoresi uexari et propterea eos, qui ex membrana cordis soluuntur, adiuncto dolore laborare, qui punctionibus crebris aegrum afficiat, eos uero, qui ex corde, grauedinem solam sustinere. sed his quoque respondemus, quomodo signa, sibi quae fingunt, uera existimant esse, cum oporteat, sicuti supra diximus, patientibus quibusque uicinis atque conti[n]guis cordi aliquando stimulantem dolorem, aliquando grauedinem consequi.

QVOMODO DISCERNIMVS CARDIACOS AB HIS, QVI [IN] STOMACHO PATIENTE SVDAVERINT?

[184] Quoniam plerisque stomachicis adest in accessione sudor atque articulorum frigus cum paruo pulsu et animi defectu et pallore, quae omnia sunt communia cum cardiacis, horum quoque discretionem faciendam existimo. Asclepiades igitur haec discernens ait cardiacos atque eos, qui stomachi supinitate decoquuntur, ita internosci, quod in cardiacis omnis pulsus sit paruissimus atque imbecillus, cordis uero saltus maior et uehemens cum grauedine thoracis atque spiratione praefocabili; in his uero, qui stomacho patiente deficiunt, [atque] coaceruatis ceteris arteriis pulsus cordis imbecillus inuenitur exceptis ceteris accidentibus, quae symptomata Graeci uocauerunt.
Nos uero magnitudinem pulsus in corde fieri cardiacis non inuenimus, [185] quippe cum cor ipsum pati sit existimabile potius quam uerum. grauantur quidem thorace atque praefocabili spiramento respirant quidam stomacho patiente, cum defectione uirium fuerunt depurgati, atque rursum cardiaci quidam nulla spiramenti praefocatione iactantur. dicendum itaque stomacho nunc tumente, nunc deficiente in tumore feruorem atque dolorem fieri, sub his partibus pectoris, quae costis teguntur, uel ex aduerso inter palas, aliquando etiam post cibum pressuram; at uero, si defectione fuerit stomachus affectus, fluor sequitur saliuarum et humecta callositas et nausea uel uomitus liquidorum atque cibi, frigus etiam articulorum.

[186] Initio enim nunc feruore, nunc frigore afficiuntur; in cardiacis uero neque dolor neque post cibum grauedo neque uomitus esse perspicitur, et torpor frigidus idem atque aequalis perseuerat. dehinc sudor aliquando cardiacis crassus excluditur et male redolens, ut saniem uel cruorem simulet, his uero, qui stomacho patiuntur, tenuis omnino atque aquatus sudor inuenitur. item animi defectio stomacho <patiente> incipiente magis accessione fiet, cardiacis uero recedente. at si uero utraeque passiones eodem concurrerint tempore, obscuratur discretionis fides, sed nihil curatio impeditur, siquidem iisdem adiutoriis curentur.
Item in cholericis et tetanicis uel tumentibus aut matrice praefocatis plurimus sequitur sudor adiuncto frigido torpore, qui ita discernitur, cum singularum passionum fuerit consideratio perspecta. in alia enim uomitum, in alia colla inclinari, in alia matricem tumere, in alia tumorem uehementem esse necesse est.

[187] At si nihil ex antecedentibus causis, quae passionem facere ualent, fuerit repertum, si tamen praesens atque prouocata corporis solutio, quae cardiacam designet, certo inesse passionem dicimus, nec satis necessarium, unde illa solutio uenerit, inuenire. non enim curatio pro differentia antecedentium causarum mutanda accipitur.
Vocatur autem secundum aliquos quaedam passio etiam cardimona, quam Graeci cardiogmon uocauerunt. quam necessario sequitur dolor oris uentris, quem plurimi idiotae cordis dolorem uocauerunt.
Generaliter autem cardiaca passio est solutionis atque una acutarum et uehementium passionum, sed aliquando huic miscentur quaedam stricturae accidentia, ut tensio uel tumor partium mediarum, quae non speciali concursu ac significatione sint cardiacis ascribenda.

QVOMODO DISCERNIMVS CARDIACOS AB HIS, QVI PROSPERO SVDORE LIBERANTVR, QVEM GRAECI CRITICVM VOCANT?

[188] Quomodo etiam prosperi sudores, quos Graeci criticos uocant, habent quiddam circa uisum similitudinis cum cardiacis ob ipsam redundantiam, quippe in solutionem uehementium uel continuarum febrium salutari motu uenientes, utile duximus eorum ponere discretionem. multi etenim imperiti medici prosperos atque mediocres sudores constringentes morbosa aegrotantibus reddiderunt corpora, diaphoreticos adiuuantes causa mortis exstiterunt. quare eorum differentiam necessario ducimus ordinandam, quae uaria ratione colligitur. nam primo ex praeteritis, dehinc ex genere passionum et magnitudine et temporibus et sudoris ipsius ordine et quantitate et qualitate significatio firmatur.

[189] Ex praeteritis inquam, cum consideramus, utrum signa futuri sudoris diaphoretici an salutaris praecesserint; ex genere passionum, cum qualitatem attendimus passionis. si enim solutio inest, sudor etiam inutilis ac diaphoreticus esse monstratur, sin uero strictura inest, attendenda magnitudo. parua enim passio diaphoresim pati non potest; si autem magna fuerit, attendendum tempus. in statu enim totius passionis atque temporalis accessionis uel limpida dimissione criticus magis sudor ostenditur, in initio autem uel augmento perniciosus.
Ex ordine inquam sudoris ipsius: aequalis enim bonus, inaequalis malus sudor iudicatur. ex quantitate signum accipimus moderationem considerantes: modicus enim sudor bonus, immodicus malus accipitur, sed denique sudantes excessa moderatione diaphoresin incurrerunt. [190] ex qualitate autem significationem accipimus, cum tactus iudicium adhibemus: salutaris enim sudor calidus, tenuis et non male redolens probatur, perniciosus autem sudor frigidus et sucidus et male redolens atque putridae carni[s] similis inuenitur.
Dehinc ex praesentibus atque concurrentibus signis confirmanda significatio. nam diaphoreticis magis paruus atque creber et imbecillis et inanis pulsus inuenitur, thorax etiam grauatus cum respiratione frequenti et iactatione ac desponsione animi, uocis etiam tenuitate attestante pallore. recte autem sudantibus pulsus erectior, respiratio facilior ac leuior efficitur et in somnum prona delectatio et omnium aduersorum minutio cum animi atque corporis releuatione.

QVOMODO CVRANDI SVNT CARDIACI?

[191] Dehinc cardiacorum ordinamus curationem. deridendi etenim sunt, qui hoc passionis genus incurabile iudicantes reliquerunt. multos enim omnes medici iuxta sententiam Sorani liberari uidemus. liuore namque commoti argumentatione turpi aiunt quidam eos liberari, non qui sint, sed uideantur esse cardiaci. quapropter Sorani nos iudicium seruantes iacere facimus locis refrigerantibus atque umbrosis et obscuris, ut sunt plerumque hypogea uel speluncosa atque ad aquiloniam partem conclusa uel certe solis tactu difficilia. semper enim atque magis in ista passione solem praecauendum accipimus, et propterea uehementiae eius ingressum, si qua ex parte uenerit, prohibemus. [192] conuenit etiam neque maiora loca esse, solubili[bu]s enim plurimus aer esse perspicitur, sed neque satis breuia, sunt enim praefocabilia et quae facile feruorem ex ingressu hominum concipiant, quos naturalis spiratio aerem accipere atque reddere anhelitus raptu necessario cogit.
Denique si non fuerit naturaliter frigidus locus, hunc affectabimus specularia detrahentes, nisi sol obstiterit aut aeris inaequalitas. adiungitur frigori inducto purgatior aer ingrediens locum, qui sua nouitate ac miti accessu reficiat aegrotantem. flabellis etiam latenter aerem frigerandum dicimus, aqua frigida aspergentes solum, et ea, quae influxione sui, quam Graeci aporrhoeam uocant, spirationem facilem aegrotantibus facere ualent, [193] circumproici iubemus, quae tamen sine ullo percussu atque odore graui ualeant aerem facere constrictiuum, ut uitis folia aut myrti aut quercus et pini atque lentisci et mali Punici uel rosae atque his similium. decocto denique supradictarum materiarum liquore, frigido tamen, terram perfundimus. sic enim corporis fluor aeris occurrentis afflatu densatus prohibetur.
Cooperimenta praeterea atque stramenta tenera et tritiora probamus, etenim noua uaporatione sui corpora resoluunt. generaliter autem ipsa lecti concubatio neque dura, siquidem uigilias faciat, neque satis mollis, ut est floccorum uel leuium plumarum, erit procuranda. [194] etenim recessu facili corpori cedens utri<m>que orarum circumleuigat tegmina, quae amplexu quodam corpus cingendo uaporatione[s] sui resoluant. denique etiam cum fuerint molliores, erunt coarctanda straminum uelamento, ne facili, ut supra diximus, recessu concaua facia<n>t stramina. lecti etiam latitudo atque spatium tantum probatur, quantum sufficiat aegro alterna conuersatione alterius loci frigus accipere ac deserti uapore carere, quo mutua uice semper ueluti noua repetendo frigida inueniat, ut sine ulla lectorum mutatione in eodem lecto mutatio fieri uideatur. [195] in altera enim parte aegro constituto alteram sternere poterimus, quippe cum saepe translati aegrotantes ex lecto ad lectum senserint defectionem atque paruo motu asperata passionis fuerit magnitudo. tunc amplexu atque ligatione paulo tenaci utemur articulorum iubentes eos quiescere, non solum corporis officio, sed si fieri poterit, etiam cura animorum, lecto mutato ad grabata aegros transferendo. augetur enim solutio meatu quolibet, multum denique sanguine fluentibus prodesse immobilitas ualuit.

[196] In statu autem accessionis fouendum dicimus caput oleo frigido atque Hispano recenti adhibito, etiam aequali motu aeris accomodato; densantur enim corpora aeris motu percussa, atque plurimus sudor non solum cedentis aeris, uerum etiam irruentis tamquam repercussu[s] abstinetur. utendum etiam spongiis teneris ex aqua frigida expressis, quibus ora atque colla aegrotantes circumtegentibus uirium resumptionem faciamus temporum interuallis innouantes. tunc totum etiam pectus atque oris partes eodem modo praecuramus frigida[e] infundentes spongias admiscentes etiam aceti quiddam ac iugiter mutantes, ne perseueratione tactus ex uapore tepescant et amisso frigore non ualeant facere densitatem.

[197] Aliquando etiam linteola tenuia tingentes similiter aut suco plantaginis aut polygonii aut portulacae aut herbae pulicariae uel semper uiuentis aut myrti aut rubi comae aut rosarum uel mali Punici decoctionibus aut hypocistidis herbae aut acaciae resolutae ex posca aut oleo Hispano uel lentiscino pectori atque ori uentris apponimus. at si sudorum perseuerauerit fluor, probandam etiam asperginem, quae suo frigore ac propria uirtute uel obstrusione constringat, iudicamus, cuius <generis> frigerantia atque obtrudentia tactu et densantia sunt haec: terra Samia et Cimolia, frigerantia uero rosa arida contusa atque creta, mixta etiam alumen scissum, plumbum exustum atque lotum, gypsum atque mala Punica, oenanthe, acantha Aegyptia, quam nos Latine spinam Aegypticam dicere poterimus. [198] haec singula commixta atque corpori aspersa per linteolum rarum sudantibus locis uel omnibus locis prodesse probantur. oportet autem haec singula diligenter conteri atque ad summam tenuitatem deduci, ut pat[i]entibus irruentia uiis ingressu quodam uehementem faciant constrictionem et nulla corpus asperitate afficiant, qua possit aeger aliter inquietari. hinc namque commotus Thessalus unus e principibus nostris eorum usum iudicauit cohibendum. "Etenim recte quoque ualentibus", inquit, "parua cuiusquam asperitas contagio uigilias facere solet <et> stramentis irruens terga iacentium uel alias corporis partes lacessendo inquietat."

[199] Est autem possibile ex supradictis et oleo Hispano aut alio similis uirtutis unctionem facere constrictiuam. non irrationabiliter namque plurimi medici ad retinendos sudores mannam thuris oui alboribus conterentes, ita ut crassitudinem mellis similarent, tota corpora perunxerunt. retenta etenim, ut ita dixerim, his uirtutibus corporis superficie necessario solutio constringetur. probamus etiam cataplasmata eiusdem uirtutis, sed alia simplicia, alia ex simplicibus composita uel uariata. pro magnitudine etenim passionis extendi atque minui uirtutes medicaminum debent, ex quibus sunt haec: [200] palmulae nucales, quas cariotas appellant, tritae cum oleo Hispano aut myrteo aut lentiscino aut melino aut roseo asperso admotoque, uel polenta praeterea et palmulae saepe uino infusae aut aceto aut posca uehementius profuerunt. utemur etiam praeinfusis Thebaicis palmulis et malis Cydoniis elixis singularibus uel admixto amylo diligenter contrito atque creto, cogente passione etiam galla tusa atque creta miscenda erit uel acacia uel alumen et hypocistidis sucus aut rhus Syriacus, cataplasmatibus aliis simillimae uirtutis, ut palmulis et malis contritis singularibus uel cum altero ex his uel uitis foliis atque amylo et rubi, quam Graeci baton appellant, uirgultis contusis et contritis, [201] myrto etiam et polygonio et semperuiua herba, quam aizo<o>n uocant, et plantagine et rosa et uua lupina et portulaca et intybo cum polenta uel palmulis et pane.
Horum singula apponenda sunt pectori aegrotantis et praecordiis ac frequentissime mutanda, quo frigida perseuerent atque extenta medeantur. possunt etiam rhus Syriaci sextarii[s] quattuor infusi die atque nocte in aquae sextariis uiginti decoqui, donec quarta liquoris remaneat, atque ita colandus ac rursum coquendus horis duabus, donec coagulata omnia fiant inductibiliaque <et quae> digitis conuoluta nullam corpori infectionem dimittant, ut unam uel eandem qualitatem sufficiant. [202] similiter enim imposita constringunt fluida atque laxata corpora et stomachi uigorem repraesentant.
At si tumor aliquis in praecordiis fuerit, non sine praecautione erit cataplasmatibus localibus utendum supradictis; denique erit panis admiscendus, quo nimietas constrictiuae uirtutis temperetur. at si plurimus fuerit tumor, adhibendum simplicis pollinis cataplasma siue panis infusi, quod Graeci omen lysin uocant, iisdem scilicet locis, sed neque calidum, ne corpus prouocet in sudorem.
Nos denique iuxta Sorani iudicium praecordiis imponere hoc cataplasmatis genus solemus: [203] palmulas, quas Graeci patetos uocant, conterentes cum melle leuiter praecocto, asperso lini semine atque contrito ita, ut qualitatem faciat inductibilem et, ut saepe diximus, quae attrectata manibus nihil de se inquinamenti dimittat; Graeci denique amolynton uocauerunt. tunc linteolo illitum apponimus medicamen. utimur etiam pane cum palmulis atque secundum pectus uel thoracem prioribus et a tergo partibus aliqua ex supradictis apponimus.

[204] Potum dabimus frigidum paruum atque paulatim, ne liquoris multitudine corpus irrigatum laxetur, sed magis tactu frigidae qualitatis densetur. tempus autem cibandi, si adiuncta febricula diaphoresi fuerit, erit ex feruore corporis accipiendum, sicut primo libro De febribus scribentes docuimus. at si sine febribus fuerit passio, ex pulsu signum accipere poterimus, cum leuiter erectum senserimus atque alia concurrentia fuerint leuigata. etenim numquam aegros nutrire potest accessionis tempore quicquam datum, quippe cum magis opprimat atque anxium faciat aegrotantem.

[205] Quapropter affectandum artis industria aliis ex rebus uires usque ad dimissionis tempus seruare et ita cibo nutrire. utimur namque odoramentis: haec enim sensim quodam nutrimento reficiunt ac resumunt latentem adiectionem corporis facientia et cum quadam constrictione ac densitate. denique neque simpliciter aut indiscrete omnibus debemus bene olentibus uti odoramentis aut omnibus acrioribus. alia etenim percutiunt, alia diaphoresim prouocant in fluorem. sit igitur polenta infusa atque panis assus aceto infusus uel mala Cydonia aut myrta et his similia. [206] haec enim defectu exstinctam corporis fortitudinem retinent, sicut ratio probat atque Democriti dilatae mortis exemplum fama uulgatum. utendum etiam mulso bene decocto, ne uentrem fluidum faciat. oportet namque tribus sextariis etiam tres uncias mellis admiscere et ad tertiam decoquere partem et exinde singulos dare cyathos bibendos. sic enim corporis seruabimus uires usque ad cibi tempus. aliquando etiam pira concoquenda duracina, quae Crustumina uocant, uel Cydonia mala. cum nondum audemus quicquam de uino dando tentare, his utemur, quae leniora procul dubio probantur. [207] erit enim suaue atque stomachum reficiens et constringens supradictum mulsum.
Tunc cum cibandi tempus uenerit, quod plurima cum cautione erit apprehendendum, siquidem plerisque ex initio accessionis febrium sudores concurrant, plerisque etiam in statu aut declinatione, cum itaque inhumectum atque siccum fuerit corpus, erit praecurandum unctione olei frigidi, lentiscini aut Hispani, ora etiam fouenda aqua frigida ex spongia singulis partibus attrectatis. tunc collutione oris aqua frigida dentium limus detergendus. dandus cibus simplex, sed aliquantulum coagulatus ac frigidus, ne statim sudorem corpori moueat adiectus. [208] sit autem eius materia panis ex aqua frigida diligenter elutus, ut sui careat difficultate, itemque oryza et alica ex aqua frigida uel suauitatis causa quiddam decocti mellis admixtum, pultes etiam non oleatae, oua hapala. at si uires minime fuerint reparatae febribus declinantibus, ut totius passionis minui magnitudinem demonstrent, uarius est dandus cibus, ut cum praedictis demus aliquid pomorum, ut pira duracina et cetera, quae stringere ualent et uini similitudinem seruant. [209] sed haec nunc cocta, nunc sincera dare debemus, mala etiam Cydonia atque ea, quae orbiculata uocant, et mespila et paleales uuas uel pensiles, quae iamdudum fuerint siccatae, et Damascena, carnis etiam quiddam, sed neque indigestibilis neque difficilis neque pinguis neque bromosae, sed eius, quae sit et digestione facilis et corporis densabilis ac nutribilis et sufficiens leuamento fortitudinis exstinctae, ut sunt pulli columbarum uel gallinae pastae assae, perdices, attagenes, quorum omnium pectora magis offerenda, et horum interius, cocta ac tenuiter accurata ex oleo et aqua et anetho et sale. facile enim corrumpunt curiosae atque grauabiles conditurae. item si friabilis fuerit caro assata, tamquam cornea efficitur, quapropter si quisquam delectatione affectus accurari uoluerit, erit primo coquenda, tunc assanda. dandi etiam porcini pedes, ora, auriculae et summitates articulorum, dandum etiam cerebrum et uulua. dehinc haedina caro uel mollium caprearum uel siluestrium caprarum aut aprorum clunes, quas Graeci ψοίας uocant; [210] item ex mari mullos, squillas, banchos, acus, labraces. at si fastidiosi fuerint aegrotantes, damus spondylos et conchylia, bucina, peloridas: si haec omnia fastidio erunt, dabimus ostrea et echinos; item olerum intuba, plantaginem, asparagos. [211] si neque ita uires surrexerint, tamquam in continuationem humaniorem indulgentiam pro dedignatione passionis accipientes ad uini dationem descendimus, quod ita summum generaliter probamus, ut album atque non confusum et subausterum et medii temporis eligamus, qualia saepe ita uina probantur, quae Surrentina dicuntur uel Falerna et Trifolina uel Albana, quae in Italia nata probantur, item Graeca Chia et Lesbia. at si febres tenuerint corpus, leuiora atque tenuiora offerenda erunt uina, ut sunt in Italia Sabina et Tiburtina et gentiliter Surrentina appellata uel in Asia Tripolitica. [212] at si febres nihil obstiterint, erit melius Surrentinum uel Trifolinum atque Albanum. si uehementer corpus in solutionem disici uiderimus et frigido torpore uexari sine ulla febricula, dabimus nutribiliora ac firmiora uina, ut Setinum et Falernum. sunt enim haec efficacia et quae facilius omnia, quae de uino speramus, accelerent, sufficientia fortificare et totam releuare habitudinem corporis, omni etiam parti atque particulae sese insertare et per omnes tenues uias celeri motu percurrere, alia quoque nutrimenta secum trahere et inducta corporibus insinuare.
Sed haec, cum primum dantur, medio cibo sunt offerenda cum alica uel quolibet simili suco, [213] aquata etiam atque parua moderatione temperanda uel certe cum pane dissoluto atque infuso danda, dehinc paulo plus ac mediocriter mixta cum aqua frigida ac recenti uel niuium liquore.
Coniciendum etiam, ut mediocriter cibum demus, sed per interualla frequentius, praesentientes iam fuisse digesta praedata, quapropter melius erit paulatim atque frequenter offerre quam semel aegrum nutriendo grauare. multi etenim largioribus cibis oppressi refracti sunt potius quam resumpti. nam sicut parua scintilla plurima coaceruatione lignorum opprimitur uel lucernae flamma marcescens olei multa infusione frustratur, parua autem adiectione atque sumptione recrescit et rursum ardescit, [214] non aliter corporis uirtus insumpta et immodicis nutrimentis oppressa mortis dabit effectum.
Signa autem detrahendi uini haec sunt: primo torpor atque stupor corporis infractus, pulsus erectior, sudoris quoque fluor primo non frigidus, dehinc abstinetur, somnus insequens et ad omnia quaeque facilis aegrotantis arrisio. tunc denique oportet non dense atque semel uinum detrahere, sed paulatim subducere, et magis, si febres nullae fuerint repertae. at si post sudoris abstinentiam febrium fuerint accessiones subsecutae et aegrotantes sufficienter resumptos senserimus, omnino uinum extemplo detrahimus. sin uero adhuc imbecillos uiribus uiderimus, dabimus uinum moderatione cautissima. [215] at si forte cibum reiectauerint debilitate stomachi concurrente, constrictiuis medicaminibus utemur, non solum anterioribus partibus, sed etiain posterioribus pectoris apponentes, addita articulorum ligatione et appositione cucurbitae, multa flamma subiecta, quae infigenda erit ori uentris atque interdum a tergo, nunc ante cibum, nunc post cibum, qui quidem frequenter ac paene continue erit offerendus. at si in toto non tenuerint cum uino accipientes, tunc ex aceto dabimus quicquam. si neque ita, rursum ex aqua tentabimus dare. plerique enim ex uino atque aceto sumentes, cum accepta non tenuissent, aqua coniuncta magis cibos tenuerunt. in his uero, qui fastidio uexantur, erit tentandum ciborum uarietate pugnare. solent enim ueluti tentandi pulmenti causa ex multis parua sumendo unam facere cibi sumptionem. [216] Affectanda etiam odoramenti resumptio erit uel nutribilium cataplasmatum atque inductionum appositio. at si omnis spes fuerit absumpta, erit per clysterem cibus iniciendus, sed neque ptisanae aut cuiusquam labilis qualitatis, quod facile lubrica faciat intestina. est enim hoc perniciosissimum in cardiacis, quippe fastidio attestante uentris fluorem commouere. quapropter erunt haec ex lenticula adhibenda, et primo paruissima, tunc uino cum aqua panis attritus et expressus. sic enim corpori fiet additio atque uires resurgunt et stomachus iamdudum supinus fortificatur, altiora constringentur. [217] At si omnes partes fuerint solutione laxatae, similiter haec omnibus sunt adhibenda, in illis etiam, quae occulta diaphoresi contabescunt. differentia etenim accidentium mutata uidetur, genus autem passionis idem manet. dehinc si profectus quisquam fuerit supradictorum adiutoriorum, erit implenda resumptio usque ad perfectionem desideratam; sed tunc a lauacro temperandum aut multo tardius adhibendum. at si febres perseuerauerint, ut in marcorem uenire aegritudo meditetur, quem Graeci marasmon uocant, ad eius curationem descendemus, sicuti libris De febribus scribentes docuimus.
Haec est secundum Soranum cardiacorum Methodica curatio.

QVOMODO ALIARVM SECTARVM PRINCIPES CARDIACOS CVRAVERINT

[218] Antiquorum plurimi cardiacorum curationem tacuerunt, aliqui uero memorauerunt, ut Serapionis atque Heraclidis sectatores et quidam Herophili, item Asclepiades et Themison paruissime quidem, at iisdem deceptionibus implicati. phlebotomant enim et clysteres adhibent acerrimos et ob calefaciendum articulorum frigus pannos applicant calidos et lanas oleo infusas ac sulfure fumigatas. terunt etiam oleo ueteri ac Sicyonio cum pipere sulfur et cachry et ammoniaci guttam et laserpicium cum bulbis. cataplasmant praeterea ex lasere et bulbis, sympasmatibus utentes, quae nos aspergines dixerimus, item ex calce cum pipere, [219] cibis acribus utentes atque edacibus, allio, salsamento et lasere, et per totum diem atque noctem uino usque ad ebrietatem replerunt. alii uero in aquam frigidam aegros deposuerunt. Eudemus Themisonis sectator ait per clysterem aquam frigidam iniciendam.
Sed haec omnia grauia atque exsecrabilia et aegrotantibus perniciosa esse perspicimus. etenim phlebotomiam nihil iugulatione differre ratio testatur, quippe cum haec faciat, quae ipsa nititur passio, mentem disicere et corpus in mortem per sudores soluere ac ad sua primordia reuocare, defluxionem atque casum uirium augere.

[220] Quibus denique commoti eorum successores aiunt esse eos phlebotomandos, qui proni ac decliues in cardiacam sint passionem, non aduertentes, quia ipsa quoque in passionem prona decliuitas nulla re alia corpus affici quam solutione testatur. clysteres etiam adhibentes corpora resoluunt et ob acrimoniam aperiunt, quos utiles probauerunt. sed aiunt coaceruatam atque celerem per superficiem corporis insumptionem retineri, cum ad uentrem uel intestina fuerint conuersa fluentia. hoc quidem, si more mechanico ac simili miraculo se facere posse promittunt, ut aperientes uentris interiora superficiem corporis claudant, erit credibile, quod promittunt. [221] sin uero, ut in omnibus uidemus, superficiei fluentia augere potius quam minui interiorum fluxu debilitate crescente cognoscunt<ur>, contrarius procul dubio clysteris usus accipitur atque fluentium relaxator.
Dehinc consequens non est, immo etiam incongruum iudicandum articulos igneis medicaminibus confricare, ut ex alto ad semet materiam ducant. inicere quoque intestinis acriora, ut illuc concurrens ex articulis materia atque ex omni corporis superficie attrahatur rursum ad altiora corporis conducta, similis erroris esse probatur. est igitur melius propria uiarum ac natura<e> spiramenta seruare et non infracta corporis fortitudine acutiori atque celeri solutioni corpus aptare. [222] feruentia uero et ignea et urentia ad uisa mentis simplicia, quae appellant phantasiam, sunt frigori atque torpori congrua, ad uirtutem tamen incongrua. est enim solutioni accidens atque comes corporis frigidus torpor, qui feruentibus rebus aucta passione necessario duplicetur. seruiunt enim dominantibus appendentia. dehinc acria, siquidem non sint mitigatiua, celeritatem passionum acutiorem faciunt adiuuando.
Prohibemus iniectionem aquae frigidae, siquidem celerrime calefacta interiorum feruore adiuuet solutionem, faciat etiam delectatione quadam uentris officium prouocari. non aliter et in aquam frigidam deponendos prohibemus aegrotos. non enim manet lenis atque mitis constrictio. item ex sinapi cataplasma prohibemus, [223] siquidem sit recorporatiuae uirtutis, quam Graeci μετασύγκρισιν uocant, cum passio atque eius celeritas mitem demonstret atque exigat curationem. praeterea sinapismi acrimonia hortationem fieri sudorum nemo est, qui nesciat. sicut enim semper lacrimam commouet oculorum acrioris humectatio collyrii, non aliter supradicta contingunt. item bulborum putamina molliunt, non constringunt. illa uero, quae eorum corpulenta uidentur, recorporatiuae uirtutis esse noscuntur. reprobamus etiam aspergines ex calce atque faecibus et pipere. [224] haec enim singula corpus incendunt et in ignis uicem suburunt et superficiem corporis uulnerant, quo fiet, ut saepe transitum faciant in grauissimos tumores. non sunt haec denique ex genere mitium adiutoriorum. est etiam iners allium dare atque laser et salsamenta uel communiter acriores cibos. sunt enim digestione in uentre difficiles atque inspiratione corporum tardi et inflant.
Haec nunc com<mun>iter omnibus respondenda. etenim Tarentinus Heraclides phlebotomat atque clysterizat et calidis et laxatiuis utitur cataplasmatibus. nunc, quomodo Asclepiadem adhuc quidam recte locutum accipiant, et ea, quae posuit principalia, retractemus.

VTRVM RECTE ASCLEPIADES CARDIACOS CVRAVERIT

[225] Hic quoque secundo libro Celerum uel acutarum passionum prouidens, ne qua sit in corpore cruditas, clysteres adhibet operantissimos ob transuersionem faciendam, primo nescius, quae sit operans in cardiacis causa, et tamquam Herophili sectator indigestionem atque corruptionem intuendam existimans, secundo ignarus, quia post antecedentem diem esse in corporibus indigestio potest; at uero cardiacorum passio frequenter quinta uel sexta die emergere perspicitur. tertio est grauis atque noxia clysteris iniectio non solum solutione laborantibus celeri, sed etiam [in] strictura affectis, [226] siquidem commoueat atque turborem corporis efficiat, quando fuerit operosior ac frequens, ut Asclepiades iubet; in diaphoreticis uero interfectior esse probatur. ipse denique Asclepiades de peripneumonicis scribens confitetur noxios esse clysteres dicens: "Clysterum genus non in peripneumonicis solum noxium, sed in omnibus etiam sine febre passionibus insidiosum atque uexabile<m> corporum eorum usum iudicamus." item specialiter indicans iniectionum uexatione eas corporum solutiones augeri atque iactationes et sitim uehementem, siquidem sint, inquit, uirium captrices. item clysterum uexationem etiam in pleuriticis demonstrauit. [227] similiter et in phreniticis tamquam interfectricem metuit uentris turbatam solutionem, quorum debuit memor neque in cardiacis clysteres adhibere. alios enim plurima stercorum grauatione oppressos et propterea sudantes salutare est releuare clystere ad uentris alienitatem detrahendam, sed hoc simplici atque miti usu clysteris. quos ita affectos non dicimus esse cardiacos.
Item post iniectionem adhibet cataplasma sinistrae mamillae constrictiuae uirtutis, sed corpus ob excludendum frigidum torporem calefaciendum probat unctionibus olei ueteris ac defricandum manibus calidis et pannis circumtegenda loca, ex quibus calefactiones atque unctiones superioribus dictis excludendas asseruimus. [228] constrictiua uero cataplasmata non solum sinistrae mamillae erunt apponenda, sed omni pectori atque praecordiis. erat autem Asclepiadi consonans approbanti tumorem in corde constitutum similiter laxatiua cataplasmata eidem adhibere. dehinc est incongruum atque non consequens affectare per clysterem e corde aliquid trahere et constrictiuis cataplasmatibus e superficie corporis materiam ad id, quod patitur, reuocare, ut stricturam, quam esse in tumore cordis aduerterat, duplicare uideatur.
Iubet etiam dari uinum noctibus, diurnis atque iugiter, sed id uinum, cui salem miscuerimus, et appellauit tethalassomenon. "Cito enim", inquit, "currit ac labitur et ad omnia corporis membra perueniet." [229] cibum dat betam cum lenticula, et appellauit seutlophacen, uel lenticulam cum ptisana aut oryza aut alica uel aliqua ex maritimis, et: "Quid ultra?", inquit, "ea nos dare conuenit, quae aegri fuerint uoluntati gratissima." probat autem uinum dandum post cibum, siquidem solum facile penetret ac pertranseat corpora, non aliter quam si sine ulla faece per liquatoria fundatur, quorum cauernae nullis obstantibus facile accipiunt atque reddunt accepta. "At si post cibum", inquit, "datum fuerit, manebit, non aliter quam si cum faece, ut supra dictum est, in liquatoria funda[n]tur." iubet etiam meracum <im>mixtum dari. [230] "Hac enim ratione", inquit, "exustae uiae tamquam ex igni conductae sudorem retinendo constringunt."
Est nunc iners et inertiae plenum tota die atque nocte uinum dare et cibo nutrire. plurima enim adiectione nutrimenti uires opprimi necesse est. item ptisana uentrem commouet in fluorem lapsum, suae faciens qualitatis, contraria denique lenticulae qualitati probatur. uinum quoque incongruum atque intemporale et immodicum probatur. incongruum, siquidem sit salsum, quod appellauit tethalassomenon, et propterea uentrem soluat et ex omni corporis parte uires deponat, sit praeterea inflabile atque uirium uexabile non solum aegrotantibus, sed etiam sanis hominibus. forsitan hoc et feruens dederit. [231] tacuit enim frigidum dandum, culpans denique libris, quos De lue conscripsit, Cleophanti sectatores uinum frigidum dantes. immodicum diximus, siquidem plurimum det atque extentum et meracum temperamento quaerit, cum etiam sani, quanto plus biberimus, tanto plurimum sudoris effundimus. intemporaliter autem, siquidem ante declinationem dandum iusserit. est praeterea ridiculum, quod post cibum dandum uinum propterea dicat, ne citius curans corpora pertranseat, probans e contrario salsum dandum, quo citius corpora penetret ac suos effectus exhibeat.
Hic est ille Asclepiades frigidans atque calefaciens, exantlans atque replens et contrariis semper utens rebus in his passionibus.

VTRVM RECTE THEMISON CARDIACOS CVRAVERIT

[232] Themison uero quaedam recte dixisse perspicitur ad cardiacorum curationem, quaedam praue. uino namque cum amylo trito cum bulbis et ammoniaci gutta cum uino et oui albore et pipere trito cum sinapi corpora defricanda existimat. dat etiam cibo allium cum pipere, dehinc in scaphulam deponi iubet aegrotantes, quae sit aqua plena calida. item post cibum adhibet gestationem, siquidem sint, inquit, imbecilla ac debilia nimium corporis officia et indigeant hoc adiutorio, quo pariter etiam caro commoueatur sua praemota substantia, hoc est spiritu ac [est] nutrimento, ex quibus concreta perspicitur. [233] quae omnia facere ualet gestatio omni corpori suffundens materiam. "Mox denique", inquit, "alleuatos atque magnitudinem accipientes pulsus inuenimus."
Sed haec Asclepiadis nugis sunt adiungenda. demonstrauimus enim feruentium medicaminum fricamenta esse necessario noxia et sinapi. tentat etiam inflabiles cibos et, quamquam haec sint omnibus celeribus atque acutis passionibus inimica, multo tamen uehementius cardiacis. gestatio uero et incongrua et intemporalis esse probatur: incongrua inquam, siquidem sit laxatiua, omnis etenim motus uiarum efficit raritatem, [234] intemporalis autem, siquidem post cibum fieri iubeatur. etenim si sanos post cibum uexat motio non permittens naturae quadam requie ac tacito motu ad suos effectus accepta perducere, quid sperare de aegris ac solutione laborantibus poterimus? pulsus uero post gestationem erigitur cardiacorum non ob resumptionem uirium, sed ob turbationem corporis motu conceptam, ex qua magis adiuuari passionem dissolutione corporis iudicamus.
Hic ratio celerum cum febricula passionum curationis terminatur. nunc transeundum ad eos, qui sine febribus esse noscuntur.


previous next