no previous next

LIBER PRIMVS

CAPITVLA LIBRI I

<Praefatio>

<De phrenitide>

I. Vtrumne sint signa futurae phreniticae passionis

II. Quae sequuntur <eos>, qui in phreniticam passionem proni intelligantur, quos labiles diximus?

III. Quomodo intelligitur phrenitis?

IV. Quae sunt huic similes passiones et quomodo discernuntur?

V. Quomodo discernimus a phreniticis eos, qui [in] furore febricitant?

VI. Quomodo discernimus eos dormientes ab his, qui in lethargi<c>am deueniunt passionem?

VII. Quae sunt differentiae phreniticae passionis?

VIII. Quis locus in phreniticis patitur?

IX. Quomodo curandi sunt phrenitici?

X. De phlebotomia

XI. De cucurbita

XII. Ad Dioclem

XIII. Ad Erasistratum

XIV. Ad Asclepiadem

XV. Item ad Asclepiadem

XVI. Ad Themisonem

XVII. Ad Heraclidem

<PRAEFATIO>

[1] Aiunt Ippallum Pythagoricum philosophum interrogatum, quid ageret, respondisse: "Nondum nihil, nondum quidem mihi inuidetur". si igitur proficientium testis est inuidia, quae nobis olim comes est, magna gerimus in his, quae gerimus. placet itaque, Bellice, discipulorum summe, Celerum passionum libros scribere, quos tibi utiles magis quam necessarios fore confido. [2] utiles inquam, ut, si qua forte a Graecis obscure dicta sunt, reuelentur. non inquam necessarios, haec enim necessario, in quo sunt posita, me tradente legisti. nam Interrogationum ac Responsionum libros, quibus omnem medicinam breuiter dixi, iamdudum ad Lucretium nostrum praescriptos aptissime destinaui. is enim, ut nosti, ex omni parte Graecarum scientia praeditus est litterarum.
[3] Principio te scire uolo omnium celerum passionum aliquas esse cum febribus, aliquas sine febribus. quarum necessario cum febribus sunt plurimae, ut phrenitis, lethargia, pleuritis, peripneumonia, sine febribus autem synanche, cholera et id genus, sicut ex consequentibus docebimus.
Sed exordium sumemus ab his, quae cum febribus esse noscuntur, siquidem febres sunt acutis magis comites passionibus, in quibus est phrenitis praeponenda.

<DE PHRENITIDE>

[4] Nomen igitur sumpsit a difficultate mentis, sicuti et dysenteria et dysuria, quod urinam uel uentrem impediant. phrenas enim Graeci mentes uocauerunt, quarum, ut supra diximus, impedimentum phrenitica ingerit passio.
Nam Demetrius <H>erophilum sequens libro sexto, quem De passionibus scripsit, hanc diffiniens delirationem dixit uehementem cum alienatione atque <frequentius cum> febre, et in interfectionem celerem, aliquando et in sanitatem.

[5] Sed neque a deliratione uehementi alienationem differre quisquam existimet neque sane passionem frequentius cum febribus; sed iugiter ac necessario numquam sine febribus esse accepimus. dehinc ultra disciplinam elatus longa hoc diffinitione explicasse perspicitur, adiciendo cito interficientem esse passionem uel in sanitatem celerem. erat facile acutam uel celerem passionem dicere, quod in utramque partem ocius feratur; et esset hoc diffinitioni sufficiens. [6] Asclepiades primo libro De celeribus scribens passionibus "Phrenitis", inquit, "est corpusculorum statio siue obtrusio in cerebri membranis frequenter sine <con>sensu cum alienatione et febribus". hanc ipse explanans diffinitionem "cum febribus" dixisse inquit, siquidem sine his etiam mente alienantur uel qui papauer aut mandragoram aut altercum biberint aut immensa ira aut nimio timore commoti uel maestitia etiam compressi aut epileptica agitati passione. "sine consensu" inquit diffiniens, ne etiam pleureticum uel peripneumonicum phreniticum putaremus, qui in statu passionis septima uel octaua die saepe mentis erroribus agitantur.

[7] Eius sectatores quidam residuam partem diffinitionis disserentes stationem corpusculorum uel obtrusionem aiunt eum dixisse "secundum membranas cerebri", siquidem sint etiam medullarum spinae membranae, in quibus cum fuerit obtrusio non ingerit phrenitim. pluraliter autem usum dicunt, ut membranas diceret, siquidem siue per multas siue per omnes id eueniat. etenim si singulariter poneret, negaret esse in multis, sed quisquis hunc sequeretur, unius esse membranae causam putaret.
"Frequenter" autem, quod adiecit diffiniens, quidam sequentibus ascripserunt, ut sic intelligamus "frequenter sine consensu", siquidem cum <con>sensu atque uehementer fiat aliquando phrenitis.

[8] alii uero antecedentibus esse inquiunt iungendum, ut sic intelligatur "frequenter statio uel obtrusio". quomodo febrem illam uehementem dixit, cum de causis tractaret, [et] quae per stationem uel obtrusionem fuerit, illam uero solubilem atque leuem, quae ex turbatione fuerit liquidarum materiarum atque spiritus, sic etiam phreniticae passionis illam dixit esse uehementem, quae statione uel obtrusione fuerit effecta corpusculorum. alii uero, "Non", inquiunt, "quod sine obstrusione fiat aliquando phrenitis, hoc Asclepiadem dixisse accipiamus, sed quia sola ex uehementi. sunt <enim> etiam quaedam in hominibus sanis obstrusiones."

[9] Erat igitur melius, ut manifestis et consequentibus uerbis intelligendam traderet passionem et non per occultam atque dissonantem obtrusionem et quae fortasse neque esse probetur, sicut libris, quos Contra sectas sumus scripturi, docebimus. Sed neque oportuit eandem obtrusionem simul phrenitim atque phreniticae passionis causam uocare, siquidem uis locutionis nihil aliud designet quam phrenitim esse phreniticae passionis causam. [10] etenim dicere <possumus>, quod secundum Asclepiadem causae ascriptionum siue partitionum sint, quas Graeci categorias appellant, non appellationum, quas idem prosegorias uocant. non enim alienationis aut febrium, sed alienandi uel febricitandi causas nominat; sic etiam phrenitizandi, non phreniticae passionis causas dixit. [11] primo ad aliud ex alia re transire uidebimur, utrumne partitionum aut ascriptionum an appellationum sint causae, de qua re, cum De passionum causis scribere coeperimus, dicemus. dehinc paululum progrediens a<i>t "Quae statio corpusculorum siue obstrusio in qualibus uel ex qualibus corpusculis fiat, atque etiam, quomodo ea, quae partibus eueniunt, totum commoueant corpus ac febres generent, primo in his, quae De causis scripsimus, enodauimus." nunc enim "febres", inquit, "generent", non "febricitare". oportebat autem proprie, non improprie loqui.

[12] Alii haec defendentes aiunt eum uerbis significasse phrenitim esse passionem ex obtrusione effectam. habet consuetudinem pro effectu causas ponere. denique luem diffiniens, "Lues", inquit, "est qualitas insueta in his, ubi est, locis consistentium animalium, qua ex communi causa facilibus morbis et interfectiuis afficiuntur." etiam nunc luis causam pro effectu sumpsisse perspicitur. causa etenim luis est qualitas, lues autem decliuitas in aegritudinem prona atque cele[be]rrima communibus antecedentibus causis. [13] et in aliis uero his utitur saepe sumptionibus, quas Graeci metalepses appellant, ut exempli causa dicat densatum liquorem pro partibus liquoris densatis, partes enim ad totum redigit. sed neque expiant his male dicta, sed ostendunt etiam in aliis similibus peccatis affectum. quaerimus enim non, si consuetudinem habuit sumptionis faciendae, sed utrum haec consuetudo recta esse uideatur. externa etenim si fuerit haec a diffinitionibus consuetudo, ueniam fortasse merebitur, in diffinitionibus uero non poterit ad ueniam pertinere. [14] oportebat enim diffinitiue loquentem propriis uti sermonibus et non abusiuis neque sumptionibus, quae in contrarium saepe uocentur.
Neque nunc obstrusio causa est phreniticae passionis, sicut in aliis ostendimus, neque causam debuit pro effectu accipere neque in membranis consequentem obtrusionem fieri, sed in sensibus, hoc est in sensualibus uiis, quas Graeci αἰσϑη<τή>ρια uocant. omnis enim phrenitis alienatione[m] generatur, communiter autem alienationis substantiam in sensibus constitutam existimauit Asclepiades. [15] denique in Diffinitionum libris alienationem diffiniens hoc genere explicauit: "Alienatio est passio in sensibus, ex qua aliquando maiores intellectus efficiuntur capacitate sensuali[ar]um uiarum, aliquando uero uiae capaciores motibus; sed hoc intardans", inquit, "ac sine febribus furor uocatur, quem uulgo insaniam dicunt, recens autem atque cum febribus neque cum sensu phrenitis intelligitur."
Si igitur phrenitis passio est in sensu, non recte eam principaliter diffiniens obstrusionem dicit esse in cerebri membranis. [16] addo etiam fieri phrenitim ex consensu perseueranti ac uehementi, sicuti ex aliis antecedentibus causis. oportuit ergo etiam in eo, quod diffiniens adiecit uerbum "frequentiae", seruare ordinem, ne dicendi ambiguitatem daret, ex qua eius sectatores inter se plurimum pugnauerunt.
Mentitur etiam apertissime, cum suam explanans diffinitionem dicit, quod papauer alienationem facit. soporiferam etenim ingerit pressuram. hoc adeo defendentes quidam eius sectatores aiunt etiam somno fieri alienationem. [17] ipse denique Asclepiades in primo libro Celerum passionum furiosos inquit facere somnum, sic etiam <papauera> alienationem faciunt. his nos respondebimus differre pressuram a somno. contra naturam etenim pressura intelligitur, secundum naturam somnus. papauera autem pressuram, non somnum faciunt. at si accipiunt etiam pressuram somnum uocari, quae necessario contra naturam est, oportebat etiam lethargos dicant alienari, et erit diffinitio phreniticae passionis lethargiae communis. et in lethargis obtrusio est secundum Asclepiadem in membranis cerebri cum febribus ac sine sensu. dehinc etiam [in] furore febricitantium communis erit diffinitio. in his enim, ut ipse ait, obtrusionem in membranis cerebri frequenter sine <consensu, cum> febribus atque [cum] alienatione effectam.

[18] Huic occurrentes quidam aiunt, quod inquit "cum febribus" duo significare, unum quod tardantem cum membranarum obtrusione longi scilicet temporis febrem significet et non ex ipsa sumpserit exordium, aliud cum febribus quidem, sed ex causa obstrusionis membranarum, <quod, inquiunt, debemus diffinitione explicatum accipere. etenim furore febricitantium, non ex obstrusione membranarum,> febres oriuntur paruae atque [im]mitiusculae; in uiis enim minutissimis fiunt plagae siue percussus atque affricationes, quae corpori minime accendere feruorem possint. [19] sed etiam nunc confitentur confuse dictum, si ex hoc duo significat, alterum ex his uerum, alterum falsum. dehinc febrem fieri in phreniticis ex obstrusione membranarum solitum accipiamus, eorum tamen dictis repugnans. additur enim "alienatio cum febribus", denique etiam "obstrusio", ex qua alienatio fiet. quod igitur secundo sequitur, causa prioris esse non potest.
Addo etiam febres, quae per totum corpus <fiunt>, causam earum ex obstrusione membranarum factam, qua totum corpus accendatur, ratione carere. [20] etenim in epilepticis, quibus etiam raptus omnium membrorum ex cerebri membranis atque maiorum <corpusculorum> causa secundum Asclepiadem descendit, quapropter etiam phlebotomiam probat adhibendam, oportebat magis ac uehementius febrem accendi, siquidem maiora corpuscula maioribus uiis statione facta maiores faciant plagas siue percussus et affricationes.
In libris denique Diffinitionum phrenitim inquit esse alienationem repentinam cum febribus. sed etiam nouus furor, quem insaniam uocant, saepe mouetur cum febribus.

[21] Nos igitur manifeste atque breuiter, quantum res patiuntur, intelligentiam siue diffinitionem passionis trademus dicentes phrenitim esse alienationem mentis celerem cum febri acuta atque manuum uano errore, ut aliquid suis digitis attrectare uideantur, quod Graeci crocidismon siue carphologiam uocant, et paruo pulsu et denso.

VTRVMNE SINT SIGNA PHRENITICAE FVTVRAE PASSIONIS

[22] Dehinc quaerendum, utrumne sint signa phreniticae futurae passionis. nam multi sectarum principes, inter quos fuit et Asclepiades, signa futurae passionis posuerunt. at Thessalus et eius sectatores id posse fieri negant dicentes, quia, si futurae phreniticae passionis signa uera atque necessaria fuissent, oportebat etiam omnes in iisdem constitutos necessario esse phreniticos. nunc uero quidam, cum his afficerentur signis, in phreniticam passionem non uenerunt. secundo oportebat etiam aliarum passionum futurarum esse signa. nullius autem futurae passionis signa esse perspicimus, [23] neque igitur phreniticae passionis esse posse signa credamus. sed neque praestantius quicquam antecedentium causarum, ut adustio, cruditas, uinolentia atque exercitium post cibum uel mansio siue somnus in speluncis confertur aut noua politura in muris parietis cubiculorum. haec alias quoque passiones ingerunt generaliter, ut lethargiam, apoplexiam, epilepsiam. neque multos tempore certo specialiter phreniticam incurrere passionem, ut autumno uel alio quolibet, firmum esse credamus. incertum est enim, siquidem non omnes phrenitici efficiantur, sed alii diuersis afficiantur passionibus; [24] neque etiam uigilare ac iugiter cum dolore urinam reddere paruum uel plurimum atque grauedine[m] uel dolore capitis uel occipitis uel clunium affici aut oculorum rubore. haec enim signa communia sunt passionum, quae uexata membrana cerebri fiunt, atque male laborantium aegrorum, non necessario omnium ac semper phreniticorum. dehinc audacia sine ratione et hilaritas uel e contrario securitas non futuram, sed praesentem alienationem designant.

[25] Haec expugnantes Asclepiadis sectatores contra primum responderunt: "Quamquam", inquiunt, "signis futurae passionis aegri afficiantur, ratione tamen certa non in ipsam plerumque ueniunt, siquidem imminentem passionem cohibeat medicinalis uera curatio, [quod, inquiunt, debemus diffinitione explicatum accipere, etenim furore febricitantium, non ex obstrusione membranarum,] quae non sinat initium sumere. non igitur negant signa fuisse futurae passionis." [26] dehinc signorum quaedam inquiunt secundum Asclepiadem esse necessaria, ut cordis uulneratio mortis signum, quaedam non necessaria, sed frequenter futura significantia, sicut membranae capitis uulneratio moriturum uulneratum significat. frequenter enim hoc, non iugiter ac necessario contingit, et futura<e> igitur phreniticae passionis signa frequentia<m>, non necessitatem futurorum designant[ia]. quapropter manet genus futurae phreniticae passionis in signis, quamquam <non> necessario in eam ueniant aegrotantes.
Contra secunda uero haec probauerimus et de singulis scribentes docebimus. [27] dehinc potest etiam soli phreniticae passioni hoc priuatum inueniri: ut enim ab aliis passionibus differt, sic etiam, cum nondum est, differre. ceteris respondentes aiunt antecedentes causas, quas procatar[a]cticas appellant, singulares quidem non esse futurae passionis signa neque rem sine tempore neque concurrentia, ut forte oculorum sanguinolentia uel capitis grauedo, sed in unum coaceruata atque concurrentia. [28] audacia uero sin[c]e ratione atque hilaritas certa significatione dicta sunt signa futurae phreniticae passionis, sicuti et in externis, quamquam praesentia paruitate iam latentia pro futuris accipimus. igitur Thessalus primo libro Diaetetico praecepit phlebotomari in stricturam magnam uenturos; atque hos ita designat iugiter febricitantes et usque ad dimissionis tempus submerso pulsu affectos, frequenter uel cum dolore urinam reddentes, cum haec praesentis iam sint uehementiae signa, non futurae. [29] ex ea enim significatione futuram dicunt intelligi phrenitim, quae non naturalis est, sed multorum placitis est firmata. dehinc praesentis passionis signa necessaria esse confitentur. aiunt enim quaedam esse, quae futura denuntient, quaedam, quae saepe futura, quorum secunda futurae phreniticae passionis esse dicunt, siquidem non necessario sequatur. quid enim <tam> est repugnans? omne etenim signum ad eam rem, quam significauerit, intelligitur, est enim ex his, quae ad aliquid intelliguntur. quomodo igitur signum uocari potest, cum non solum praesens non est, quod ostenderit, uerum etiam in quibusdam neque erit ?

[30] Secundum nos itaque decliuitatis atque pronae aegritudinis in phrenitim <signum> recte nuncupatur, ut labiles in passionem aegros pronuntiemus, quos Graeci ἐπινόσους totius appellatione uocant. ipsius enim uerbi qualitas siue ueritas excussa designat aliquid esse, quo res ferantur nec tamen necessario uenturae. signa igitur res ipsa semper praesens, quae significatur, ostendit, qua saepe etiam futura noscuntur. alia uero esse signa decliuitatis in phrenitim, alia in lethargiam atque ceteras passiones ex his reddere coeperimus, cum sua suis manifestabimus.

QVAE SEQVVNTVR EOS, QVI IN PHRENITICAM PASSIONEM PRONI INTELLIGANTVR, QVOS LABILES DIXIMVS?

[31] In phreniticam igitur passionem pronos uel decliues sequitur febris acuta atque difficile ad superficiem corporis ascendens, pulsus humilior, densior, uultus subinflatus siue plenus, sanguinis per nares destillatio, uigiliae iuges aut turbatus somnus et insomnia turbulenta, mentis sollicitudo ac grauitas sine ratione, frequens tergorum conuersio iacendi cum capitis assidua commutatione, aliquando etiam sine causa hilaritas, oculorum rubor cum leui lacrimatione et circumiectio manuum sine ullo capitis dolore, articulorum frigus sine tremore, urinae abundantia flauae, aquatae, tenuis et paulatim exclusae, [32] aliquibus etiam sonitus capitis atque aurium tinnitus, dolor quoque capitis repente conquiescens nulla ex manifesta ratione, praecordiorum etiam tensio, uisus attentus uel frequenter palpebrans.
Quidam medici, ex quibus sunt Asclepiadis sectatores, etiam attendunt aeris qualitatem, quam Graeci catastema uocant, et tempus et antecedentes causas et naturam et aetatem. aeris inquiunt habitu<m>, ne quis calescat, quod eius causa plurimos afficiat, ut saepe oculorum lippitudines uel ulcera, tempus autem, ut aestatis finem uel autumnum, in his enim aiunt hanc frequentare passionem. [33] antece[n]dentes inquiunt causas, ut uinolentiam uel uigilias ac iuges adustiones. naturam inqui<un>t aegrotantis, ut si fuerit mente mobilis atque iracundus uel in disciplinis litterarum exercitatus aut capite debilitato et facile inflationem sentienti uel si, quoties aegritudine afficitur, facile alienatione uexetur. aetatem inquiunt, si iuuenis. omnia quidem sunt prouidenda. non enim ex uno uel duobus, sed ex multis concurrentibus significatio firmatur. unum etenim quiddam etiam ad aliud quiddam commune est; at uero in unum conueniens multorum concursus discretionum facit intelligentiam prominere.

QVOMODO INTELLIGITVR PHRENITIS?

[34] Intelligimus phrenitim ex toto signorum concursu. unum etenim singulare quicquam, ut est alienatio uel f[r]ebricula, non designat phreniticum, sed si multa concurrerint, quae nihil aliud quam passionem designent, ut sit significatio, quae, ut supra diximus, ex multis confecta unum faciat signum et significans eius rei, quam demonstrat. quare, ut dixi, intelligimus phrenitim ex concurrenti febre acuta et alienatione et pulsu paruo atque crebro attestante carphologia et crocidismo: ex his enim intelligitur passionis genus.

[35] Magnitudinis uero atque proprietatis differentiam plurima atque alia sunt, quae designant, a Graecis symptomata appellata, ut febres continuae uel hemitritaeae [esse] uel inaequales atque <ad> superficiem corporis difficile ascendentes, alienatio intra diatriti uel post diatriti tempus iugis aut intercapedinata cum risu tacito aut cum cachinno et cantilena uel certe maestitudine, silentio uel murmure aut uagitu aut leui secum sua ipsius mussitatione uel mentis indignatione, ut in furore exsiliens difficile teneatur atque omnibus iracundus sit et exclamet uel sese percutiat aut suam uestem atque propinquantium scindat aut metu se abscondendum existimet aut lacrimetur atque secum loquentibus non respondeat, cum loquatur tamquam uisis <non uisis> et non solum <non> uisis, sed etiam mortuis, [36] et neque potum postulet neque cibum aut acceptum uehementer inuadat et immasticatum transuoret atque masticet neque transuoret, sed in ore contineat et post paululum proiciat, lucem quoque aut tenebras fugiat; adsint etiam uigiliae iuges aut paruus et turbulentus somnus, oculi sanguinolenti cum tensione uenarum suarum et fixo uisu atque sine ulla palpebratione aut multum mobili et cum iugi palpebratione; aliquando etiam manuum ante oculos praemissione, quasi aliquid apprehendere uel detrahere uolentium, quod aut inhaesisse oculis aut anteuolare aegrotanti uideatur; [37] uultus etiam quibusdam collectus atque conductus, genarum rubor perseuerans aut per interualla in pallorem mutatus; capitis siccitas, quae statim ebibat fomenti liquorem, dentium stridor, guttae sanguinis leuissimae per nares, capitis frequens alleuatio cum aurium intentione, ut aliquid audire uideatur, indecens iacendi positio, pedum quoque iugis ex alto submissio, corporis uana fortitudo, articulorum iugis torpor, raptus etiam uel attractio cooperimentorum a pedibus ad superiora, uentris fluor, urinae aquatae uel felleae cum nubeculis portentuosis, [38] ultimo quibusdam etiam uultus mortuosus, aliis cum collo subinflatus, manuum tremor, pulsus creberrimus atque submersus et tremulus et imbecillis, aliquando etiam deficiens et in similitudinem oleo defecti luminis marcescens; praecordiorum uehemens tensio atque ad superiora adductio, singultus, linguae impedimentum atque locutionis inapprehensibilis articulatio; dehinc quibusdam diaphoresis, quibusdam spasmus aut pressura, quae lethargicam passionem attestantibus ceteris denuntiet, hoc <est> pulsus inducit celeres, multos aut paruos saltus in magnitudinem erectos, quae sit aet<ati> aegrotanti<s> incongrua atque subinanis; releuatis autem atque ad sedem pergentibus omnia supradicta minuuntur.

[39] Grauius autem ac perniciose affici dicimus eos, quos ut supradictos plurima atque uaria fuerint secuta et iugi<ter> et sine ulla indulg<ent>ia laxamenti. peius etiam laborare dicimus eos, qui post primam diatriton fuerint hac affecti passione, quam qui ante ipsam. etenim praesauciatis uiribus quicquid adhibetur, graue <est> atque indignum adiutorium, uel phlebotomia, quae principaliter temporis causa adhiberi prohibetur. [40] exitialiter etiam affici dicimus eos, qui asperrimi atque audaces fuerint aegrotantes — insanitiue etenim etiam sani, s<i> iracundi esse perspiciuntur — necnon etiam, qui subridere uidentur et stridore dentium aut singultu affici, his enim spasmus imminere significatur, grauius etiam, si mutabiles fuerint colore et tremuli et stertentes aut fastidiosi per omnia. Aliarum uero principes sectarum iuxta aetatis differentiam grauius affici dicunt iuuenes a ceteris aetatibus, iuxta sexum et naturam uiros a[c] feminis, quomodo etiam sapere plus est in iuuenibus atque ma[io]ribus. [41] maius enim fit malum firmitate reliqua adiutum. dehinc etiam illos, qui natura fuerint tristes et in passione cum ridiculo delirauerint aut rursum hilares natura atque cachinnosi cum iracundia et maestitudine aegrotantes, grauius affici dicunt, siquidem nulla uestigia ex his, quae sanitati fuerint consueta, remansisse uideantur.
Nos uero dicimus communiter grauiter laborare, quos passionis afficit magnitudo. illud enim semper in aegritudine magis afficit<ur>, quod a natura plurimum recesserit.

QVAE SVNT HVIC SIMILES PASSIONES ET QVOMODO DISCERNVNTVR?

[42] Similes sunt atque uicinae phreniticae passioni ex ipsa alienatione furor, quam uulgo insaniam uocant, melancholia, pleuritis atque peripneumonia, quae saepissime accessionis tempore alienationem faciunt, item mentis alienatio in his, qui mandragoram aut altercum biberint. Internoscuntur autem furentes atque melancholici a phreniticis, siquidem alienatio sine febricula atque crocidismo uel carphologia esse uideatur, dehinc tardae saepissime atque sine passione, item melancholia fellis nigri uomitum faciat stomacho patiente aut plus a ceteris corporis partibus aegrotante. [43] praestantius autem odisse homines facit atque uultus colorem plumbeum. Item et pleuritis et peripneumonia et omnes passiones, quae ex dolore accessionis tempore alienationem faciunt, internoscuntur hoc modo: primo, quod, cum dolores asperantur, extenditur atque consurgit alienatio et eorum indulgentia minuitur, quippe leuis atque solubilis deliratio. nam phreniticorum si ex consensu fuerit facta, tamen et non semper accessionibus aucta aut dimissionibus minuta, sed magis intardans atque perseuerans perspicitur.

[44] Si uero poto malo medicamine uel alterco alienentur, discernuntur secundum interrogationem praecedentes causae. sed quia etiam de medicamine poto potest phrenitis euenire — non enim praeordinatae atque fixae sunt necessario eius antecedentes causae — <et> ad interrogationem praecedentium causarum aeger credibilis esse non potest, item externi, hoc est ab aegro alieni, antecedentia nescire possunt, potius differentiam accipimus, ut, si non febricitat, hoc sit signum internoscendarum causarum, si autem febricitat, crocidismus atque carphologia et densitas pulsus absint. his enim, qui mandragoram uel altercum biberint, rarus est pulsus.

QVOMODO DISCERNIMVS A PHRENITICIS EOS, QVI FVRORE FEBRICITANT?

[45] Quomodo furentes siue insanos a phreniticis sola febrium sinceritate omnes sectarum principes discreuerunt et saepe etiam febris ex aliis causis his passionibus incidit, oportebat hos etiam cum febribus furore delirantes a phreniticis discernere, non quidem mutandae curationis causa — omnes etenim passiones celeres supradictae atque tardae, sed in superpositione constitutae, quam Graeci epithesim uocant, laxatiua atque mitigatiua indigent curatione —, sed ad demonstrationem, quo probemus etiam specialium uti discretione, haec posuimus. [46] est autem utilissimum etiam localibus adiutoriis, ut patientibus locis uel plus patientibus curationem adhibeamus. nam phreniticis atque furiosis caput magis, melancholicis stomachus patitur.
Igitur non febricitare furiosos percunctat<iu>um non est siue uniuersale, quod Graeci catholicon uocant, sed est discrepatione partile, siquidem, ut diximus, quidam febribus afficiantur, sed phrenitici acutis uel celeribus, furiosi uero tardis, quamquam sit etiam hoc insufficiens discretioni propter eos, qui repentino furore agitati febricitant.

[47] Remanet, ut ordine accidentium discretionem faciamus. praecedit enim febrem in furiosis alienatio, in phreniticis uero febricula alienationem. sed quia aliquando potest furentum alienatio concurrens febriculae latere aut ordinis aut interrogationis, ut supra diximus, causa, siquidem ab aegro narrari non possit, aduertamus in phreniticis paruum atque crebrum esse pulsum necessario, in furiosis uero maiorem. sed quia initii uel augmenti accessionis febrium paruus atque creber pulsus esse potest, declinationis autem atque indulgentiae maior, illud aduertere debemus, quia in phreniticis etiam tunc paruus atque densus perseuerat, ut discretionem magis expulsu faciamus, quamquam etiam ipsa infirmetur saepe febrium nequitia, [48] quae ut in aliis passionibus sic etiam in furiosis pulsum paruum atque densum seruat. ita discerni uel internosci potest, cum neque crocidismon in aegrotantibus uiderimus, quod est ex operimentis fimbriarum ueluti decerptio, neque carphologiam, quae est festucarum leuium a parietibus ueluti detractio, quam necesse est phreniticos facere. quae denique si furiosis aduenerint in febribus constitutis, in phreniticam passionem ex insania uenisse pronuntiamus, tamquam rursum ex phrenitica passione cedentibus propriis signis, hoc est supradictis, in furorem transeant, non aliter quam si etiam aliis attestantibus signis in lethargiam ueniant uel certe releuati ex lethargia in phreniticam redeant.

QVOMODO DISCERNIMVS DORMIENTES PHRENITICOS AB HIS, QVI IN LETHARGICAM DEVENIVNT PASSIONEM?

[49] Quomodo phrenitici aliqui augmento passionis in lethargiam, aliqui declinatione in somnos deuenerint et sit aspectu commune, quod utrique non sentiunt atque multos inexercitos medicos errore fefellerunt, ut dormientes tamquam depressos excitarent aut oppressos tamquam dormientes sine adiutorio passioni traditos reliquissent, utilem ducimus eorum discretionem faciendam.
Discernuntur igitur colore, charactere, respiratione, pulsu, tactu, schemate iacendi, febrium magnitudine. [50] colore inquam, dormientium enim mundum corpus atque floscule uiuidum et naturali habitudine plenum, oppressorum uero in lethargi<c>a passione pallens uel plumbeum uel quolibet alio colore affectum inuenitur. character autem dormientium hilaris, lethargicorum tristis inuenitur. item spiratio dormientium ordinata, lethargicorum tarda esse probatur. pulsu etiam discretionem facimus, quod quamquam utrique subinflatus atque maior, tamen cum inanitate in lethargis, cum plenitudine dormientibus inuenitur. tactu autem lethargis etiam praecordia distenduntur plurimum et totum corpus durius fiet ob nimiam stricturam; dormientibus uero e contrario, quia strictura minuitur, etiam praecordia relaxantur et totius corporis tactus mollior efficitur. [51] schemate iacendi discretio fiet, siquidem lethargi a capite lecti ad pedum loca labantur et incomposito uel indisposito iaceant corpore; dormientes uero congrua naturae positione cernantur. magnitudine inquam febrium, dormientium enim minor ac lenior, lethargorum maior atque aspera febricula inuenitur. quapropter obseruanda sunt etiam tempora. si enim in declinatione passionis et in dimissione uel declinatione accessionis sensus aegrotantium quieuerint, intelligimus somnum; si uero in augmento passionis uel accessione et magis in eius initio uel augmento id acciderit, lethargum pronuntiamus.

QVAE SINT DIFFERENTIAE PHRENETICAE PASSIONIS

[52] Differentias phreniticae passionis quidam ex accidentium proprietate faciendas existimant. aiunt denique aliam esse alienationem cum risu atque puerili saltatione, aliam cum maerore atque exclamatione uel silentio aut timore. nos uero aliam dicimus esse ex strictura, aliam ex complexione stricturae atque solutionis. est enim uerum ita discernere, ut non accidentium diuersitas passionis differentias ostendat, sed generalis quaedam ac necessaria designatio, quae[d] fiet, ut supra diximus, ex principalibus passionibus, unde etiam curationum ratio sumatur.

QVIS LOCVS IN PHRENITICIS PATITVR?

[53] Quaesitum etiam, quis locus in phreniticis patitur, et magis a principibus aliarum sectarum, ut secundum differentiam patientis loci curationes adhiberent et localia locis adiutoria compar<ar>ent. nos autem siue locorum siue uicinitatis eorum causa generalem curationem non mutamus. non est enim sub eodem genere iacens locorum necessaria differentia.
Aliqui igitur cerebrum pati dixerunt, alii eius fundum siue basin, quam nos sessionem dicere poterimus, alii membranas, alii et cerebrum et eius membranas, alii cor, alii cordis summitatem, alii membranam, quae cor circumtegit, [54] alii arteriarum eam, quam Graeci ἀορτήν appellant, alii uenam crassam, quam iidem φλέβα παχεῖαν uocauerunt, alii diaphragma. et quid ultra tendimus, quod facile explicare possumus, si id, quod senserunt, dixerimus ? nam singuli eum locum in phreniticis pati dixerunt, in quo animae regimen esse suspicati sunt. denique singulorum iudicium atque assertionem pertractantes expugnabimus libris, quos De passionum causis scribemus.

[55] Nos igitur communiter totum corpus pati accipimus. etenim totum febre iactatur. implet denique phreniticorum significatione<m> febrium signum, quapropter totum corpus curamus. sed plus pati dicimus caput, etenim antecedentia demonstrant signa, ut eius grauedo, tensio, dolor, sonitus, aurium tinnitus, siccitas atque sensuum impedimentum et cetera, quae iam passionis praesentis esse signa noscuntur; singuli sensus suo careant apprehensionis officio, palpebra dura, oculi sanguinolenti ac prominentes, genarum rubor, uenarum extensio, uultus inflatio ac plenitudo, linguae asperitas.

[56] Eos uero, qui nos ex naturali tractatu, quam Graeci physiologiam, patientem locum apprehendere dixerunt, siquidem praenoscentes animae regalia in capite constituta exinde mentis alienationem fieri acceperimus, ita expugnamus, ut primo regale locum incertum remanserit, sed nos uarietas atque multitudo accidentium in capite signorum plus a cetero corpore docuit pati.

[57] Sed aiunt faciem magis plurimis signis affici et propterea huic esse adhibenda adiutoria. "Nunc uero cucurbitam occipitio apponitis, siquidem per apertionem, quam Graeci anatomiam, didiceritis sensuales uias inde sumere exordium." hic rursum similiter eos peccare perspicimus. etenim faciem curamus cataplasmate atque uaporatione atque occipitium tamquam dolens et extentum apposita cucurbita scarificamus, sicut etiam alias partes atque praecordia, si in tumore fuerint constituta.
Explicata uaria[e] passionis apprehensione ad eius curationem transeamus.

QVOMODO CVRANDI SVNT PHRENITICI?

[58] Quomodo curationibus principio locus aptandus est, iacere oportet phreniticos in loco omni ex parte deuio, ne aliqua transeuntium uoce pulsentur, fenestris etiam altioribus luminato. saepe enim in passione constituti alienationis causa sese praecipitantes latuerunt. dehinc ob [obs]curationis proprietatem strictura laborantes in <loco> lucido atque tepido et amplo mediocriter locamus. etenim ultra modum feruens naturaliter febricula caput incendit et rursum frigidus constringit atque corporis auget densitatem. item nimium lucidus membranam percutiet cerebri immodici splendoris causa. [59] paruus etiam si fuerit atque humilis tecto, suffocabilis erit aeris paupertate.
Sit etiam sine ullo picturae figmento, ne uisa aegri ex picturis mente accipientes, quae Graeci phantasmata uocauerunt, plus asperentur aut in risum soluantur, maxime cum ratione careat multorum ingressum aut frequentiam prohibere et pictura occasionem lacerandae mentis acquirere, cum iugi uisu falsa coguntur pro ueris accipere. hinc etiam splendidi colores parietum siue straminum uel operimentorum prohibendi, resultantes enim, ut ita dixerim, percutient uisum.

[60] Solutione autem obtinenti laborantes e contrario iacere oportet loco medie obscuro atque refrigeranti. neque enim nimium frigidus neque obscurus passionis mitigare celeritatem potest. stramenta etiam omnibus mollia atque operimenta conueniunt, sed tenuia solutione laborantibus, corpulenta uero atque calida strictura affectis. sit etiam lectus omni ex parte firme locatus, ut, cum fuerint impatienter iactati uel necessitate cogente deui<n>cti, immobilis perseueret, foribus etiam atque fenestra auersus, ne ingressu hominum asperentur.

[61] At si etiam alienatio fuerit principali passioni contraria, ut strictura laborantes lucem odisse faciat, solutione laborantes tenebras, oportet aliis oculos contegi, aliis tenue atque blandum lumen immittere lucernae aut lucis aetheriae, sed arguto usu machinatum, quo ueluti per quandam cauernam aegrotantis uultum perfundat et nullas tangat alias corporis partes. sic enim mitigabitur alienationis augmentum et adiutorium passioni aptum congru<a>e seruabit qualitatis effectum. laxat enim, ut supra diximus, lux colore, quo uidetur, sed consequenter necessario suae tenuitatis causa manet cetero circumfusa corpori, tametsi non uideatur. [62] similiter etiam obscuritas uel tenebrae, si fuerint aegrotantibus odiosa et curationi necessaria, erunt artis astutia componenda. Sed si ita fuerint alienatione commoti, qua obscurari totum uel luminari uelint, erit coniciendum, ut, quibus obscurum aerem fecerimus, calidum tamen faciamus, quibus autem lucidum, e contrario uero frigidum faciamus, ut et congruam passioni seruemus qualitatem et eorum furorem mitigando non asperemus. [63] si uero nihil aegrotantes praua cupiditate turbauerit, seruabit lucem strictura, obscuritas solutione laborantibus adhibenda. uel quomodo turbatio atque motus et iactatio corporis celeritatem asperat passionis, erit aliquando mitigandi furoris causa aegrorum uoluntati seruiendum. stringitur enim magis solutio uel strictura laxatur, si grauioribus auersis parua contrarietate uexentur, <siue> strictura laborantibus obscurum siue solutione laborantibus lucidum adhibendum iudicamus locum.

[64] Dehinc si strictura obtinuerit, conuenit aegrum usque ad accessionis declinationem uigilare, tunc somno dimitti. at si longa fuerit accessio, etiam ante dimissionem somnus poterit adhiberi. maior enim ab intemporali somno uigiliarum est uexatio, siquidem etiam uires aegrotantis insumat. dehinc iudicio nostro abstineri uel tolli non potest. somni autem intemporalitas si fuerit interrumpenda, excitare dormientem poterimus atque soporis oppressionem prohibere. delirationes uero aegrotantium usu dextero atque artificio seruientes accipere et tolerare debebunt, ut aliis assentiant, alias uero consentientes redarguant, ne frequenti correctione asperos faciant aegrotantes. denique si quos sanitatis tempore inuisos habuerunt, intrare prohibemus, ne his uisis asperentur. [65] eos uero, quos metu aut uerecundia coluerunt, per interualla intrare permittimus, parit enim frequentia contemptum.
At si exsilire de lecto uiderimus nimietate furoris, melius erit plurimis uti ad remedium ministris, sed qui possint lenitate retinere, ut etiam laxamentum stricturae praebeamus. uel si <non> fuerint, qui, ut supra diximus, teneant, aut ipsorum uisu commoti fuerint aegrotantes, ligationibus utimur, sed praetectis lana aut ueste locis, quos uinculis nectimus, ne maior utilitate quiescendi imprimatur uexatio. ligationibus etenim immodice constricta necessario tumescunt, <et> propterea omnis in peius extenditur passio.

[66] Si linguae atque totius oris siccitas fuerit, oportet spongia tenera aqua calida infusa atque mediocriter expressa sensim uniuersa, quae siccauerunt, humectare, non sine cautione. adiunctos enim saepe digitos spongia<e> alienatione coacti aegri momorderunt. quapropter, si fieri poterit, cogendi sunt, ut exserant linguam, atque ita supradicta faciamus.
Declinante accessione, hoc est cum e uisceribus reclusus feruor ad superficiem corporis atque articulos uenerit aegrotantis, pulsus quoque densitas et humilitas in amplitudinem atque raritatem uenerit, oportet pube tenus, hoc est inter umbilicum et pectinem, quod Graeci ἦτρον appellant, lanas oleo calido expressas apponere, [67] quae omnia etiam uicina contegant, ut inguina atque uesicae partes, uel si qua uentrem contegant. fouendum caput oleo dulci atque calido, dehinc alienatione perseuerante etiam calida cum oleo mixta, quod Graeci uocant hydrelaeon. paulo etenim uehementius hoc genus fomenti operatur, si, ut supra diximus, oleo aqua calida misceatur uel foenugraeci aut lini seminis sucus. sed haec singula sine ullo esse odore debent atque nullo fumi afflatu uexat<iu>a, ne caput impleant et alienationem exasperent.

[68] At si adiuncta fuerit stricturae solutio, ut aut uenter fluens aut sudores esse uideantur, caput supradicto modo atque fomentis supradictis curabimus. etenim alienatio tumore membranarum cerebri fiet. medias uero partes frigido ac uiridi curabimus oleo. si autem plurima atque superans fuerit et occulte in diaphoresim uenire posse aegrotantes uiderimus, tunc etiam caput dulci quidem, sed frigido oleo fomentamus. etenim frigus diaphoresim, dulcedo stricturam temperat. detergendus etiam erit saepissime sudor, qui per uultum atque thoracem emicuerit, spongia molli. [69] at si plus fuerit extentus, ut integros solui uideamus, etiam flabris utimur, non quidem sine respectu alienationis. etenim si [con]stricturam ea curatione mitigari uideamus, audacius id facere perseuerabimus; si autem asperari senserimus, erunt minuenda, quae gerimus, conicientes non tantum solutionem constringi adiutoriis, quantum alienatio[ne] augetur. namque necessario requies congrua solutioni atque noxius motus accipitur.
Declinante accessione os colluere iubemus aegrotantem ex aqua calida uel, si impatienter siti iactatur, dabimus ei potum, sed strictura sola laboranti plurimum, ut densitas irrigetur, solutione laboranti paruum uel, si plurima cogit solutio, etiam frigidum.

DE PHLEBOTOMIA

[70] At si sola atque uehemens strictura aegros in phreniticam extemplo passionem perduxerit, designat adhibendam esse phlebotomiam permittentibus uiribus, atque, si passio cogit, intra diatriton, si minus, in ipsa prima diatrito, ultra numquam, uexantur enim in eiusmodi aegritudinibus corporis uires. phlebotomandi autem disciplinam uel magnitudini passionis moderationem faciendi congruam libris, quos De specialibus adiutoriis scripturi sumus, docebimus, principaliter monentes, ne usque ad animi defectum, quem Graeci lipothymiam uocant, adiutorium tendere nitamur. [71] timendum enim hoc saepe est accidens, quod Graeci symptoma uocant; quamquam in omnibus passionibus, siquidem sit mortuosum, plus tamen in phreniticis afficitur male praetacta neruositas. dehinc post phlebotomiam caput similiter fouemus atque occipitio lanas oleo calido ac dulci madid<at>as apponimus, similiter etiam uertebris, quas Graeci ἰσχία uocant, praecordiis etiam atque pectini. haec enim necessario in phreniticis passioni consentiunt.

[72] At si intra diatritum, ut supra diximus, phlebotomia fuerit adhibita, post paululum os colluere aqua calida aegrotantes facimus, potum quoque dabimus, dehinc dormire permittimus. sin uero in ipsa diatrito phlebotomia <fuerit> adhibita, cum adiutorii motus quieuerit, oleo aegrotantium corpus perungendum erit atque a ministris facies lauanda, ut alienatio nullo nouorum uultu asperetur; noti enim usu prudenter delirationes [f]ac<cip>iunt non resistendo, praesentibus etiam his, quibus, ut supra docuimus, aegrotantes uerecundiam debent.

[73] Cibum dabimus simplicem, digestibilem, paruum, laxatiuum, ut est alica calida aqua aut mulsa decocta uel panis ex aqua calida aut alica supradicta sorbilis facta uel ex melle atque oleo et anetho et sale paucissimo praecocta. solutione autem laborantibus pultem dabimus atque panem et oua ἁπαλά. dehinc omnes somno dimittimus uel, si minime dormire potuerint, quiescere tamen iubemus; non enim minus somnus cibo reficit opportunus. [74] dehinc alia die a cibo abstinemus fomento atque potu utentes.
Secunda uero diatrito, si uenter suum non agnouerit officium, clysterem adhibebimus ex aqua et oleo calido uel decoctione foenugreci aut lini seminis cum oleo. etenim intestinorum siccitas rigatur et aliena, quae retinebantur, excludentur et acrimonia, quae ex ipsis nascens ex<h>al[ien]atione quadam capitis tumentia asper[n]abat, detrahetur, atque ipsum caput localibus adiutoriis melius praeparatur. [75] tum post iniectionem medias partes cataplasmate curamus ex foenugraeci et lini seminibus admixto polline, quod Graeci macton uocant et est omnibus usitatum. dehinc simili supradicto cibo utemur. Alia uero diatrito caput detondemus. etenim detractis capillis partes reflantur plurima grauatione liberatae. tunc post tonsuram lanis oleo calido expressis caput tegemus.

DE CVCVRBITA

[76] Alia dehinc diatrito rasis partibus cucurbitam apponimus occipitio mitiganter atque sub ipsa fronte sanguisugas facimus inhaerere quattuor uel quinque, ut non ex una parte detractio fieri sanguinis uideatur, sed ueluti circulatim, <ut> totum spiret atque releuetur caput. at si plurimum laxamentum facere uoluerimus, totum caput rademus et per circulum plurimas cucurbitas affigimus, alteram occipitio, alteram medio capitis, quod Graeci bregma uocant, alias duas superius a temporibus, sed neque cum multa flamma neque multo tempore immorari. arentes enim atque siccatae facile commouent, caput implent ac mentis faciunt alienationem augeri.

[77] Ita detractis cucurbitis, si partes erubuisse uiderimus, leniter scarificamus, si minus, mitiganter uaporantes spongiis sed non nimis calidis relaxamus, uapore etenim nimio tamquam frixantes densamus. quapropter, ut supra diximus, post iugem atque temperatam uaporationem, ubi partes rubuisse uiderimus, scarificamus, post, namque etiam uaporatio ante cucurbitae appositionem adhiberi debet, ne plurimum infixa immoretur et inde partes radi uideantur. suppositis ergo cucurbitis cum sufficientem locorum uerticem factum uiderimus, scarificamus. si<c> enim non solum cucurbitae quassatio mitigatur, sed etiam fluoris sanguinis facilitas fiet.

[78] Explicita scarificatione rursum cucurbitas imponimus, ut sanguinis detractio fiat. sed eo tempore capiti atque collo et uicinis partibus leues erunt cucurbitae apponendae, quo in laxamentum consentiant. at si in praecordiis tumor fuerit, erunt ipsa prius scarificanda, sic etiam et uesicae partes uel uicinae eius, tunc in alia diatrito caput, dehinc clunes. etenim simul scarificare noxium atque uexabile est. erit enim eiusdem temporis multas per partes effecta sanguinis detractio phlebotomiae, quae necessario uires absumat. [79] quapropter partiatim erit adhibenda cucurbita, ut exempli causa nunc praecordiis atque pube tenus praerasa capillatura, nunc capiti, nunc clunibus ac uertebro tenus, quod Graeci ἰσχίον uocant, ceteris quoque partibus fomento curatis ac decoctionibus supradictis et cataplasmatibus relaxatis. atque ita leuibus cucurbitarum raptibus utemur, quod Graeci abusiue cufas uocant, praefricatis partibus attractatione manuum. [80] at si uires illaesae aut minus laesae fuerint, post detractionem sanguinis factam spongias expressas ex aqua calida partibus applicamus uel oleo calido mediocriter fouemus. tunc totum corpus perunctione[m] curamus, his operantibus magis, qui aegro seruiendo iam noti sunt, ne mentis alienatio asperetur. etenim eorum facile accipiunt atque redarguunt delirationem, praesentibus, ut saepe diximus, his, quibus uerecundiam aegrotantes debent.
Post perunctionem factam, ut supra diximus, cibum dabimus. [81] at si accipere congrua noluerint uel contraria uoluerint, erunt fallendi. facile enim id fieri potest, siquidem etiam mentis aegritudine afficiantur. dabimus ergo congrua fingentes ea, quae ipsi petebant. at si minime consenserint, erit confictionis argumentatio adhibenda, ut, si exempli causa uinum accipere cupiunt, mulsum demus uel, si ptisanae sucum petierint, alicam demus uel ex milio in similitudinem ptisanae confectam, cum possint, si ex aliqua parte sapuerint, hortationibus aut metu compesci. si neque hoc fieri potuerit, dabimus ea, quae non satis aliena sint ab his, quae rationi conueniunt, ut olus aut ptisana. [82] dabit enim quiddam laxamenti atque indulgentiae asperitatibus animorum concupita oblatio, et non omnino sine cibo atque nutrimento perseuerabunt. uinum uero omnino negamus tamquam repugnans et nihil a ueneno differens. etenim datum statim furorem exasperat atque in nimiam magnitudinem tollit.
Post refectionem itaque erunt somno dimittendi, uel, quod est uicinum somno, requies adhibenda; atque usque ad totius passionis statum alterna uel per interualla cibi refectio, hoc est interposita diei unius ieiunitate, permittentibus quidem uiribus. sed ea die, qua cibum non dederimus, erit cataplasmatibus utendum continuis atque iugibus usque ad medium tempus dimissionis.

[83] At si porrecta in dies numerosior erit aegritudo et statum infirmitas acceperit, conuenit, ut declinatione, augmento uel impetu passionis transacto, motum gestationis adhibeamus, si uires patiuntur, in domo suspenso lecto, si aer loci bonus atque mundus fuerit. etenim si motus uel gestatio somnum ruperit, rursum addormiunt atque difficile expergiscuntur perseuerante iugi motu. at si hoc fieri non potuerit, in uicina porticu gestatio adhibenda, ita ut sella baiulatoria uel quolibet sessorio leniter atque mediocriter moueantur. [84] similiter enim etiam si fuerint experrecti, non statim erit gestatio inhibenda. nam repentina statio atque interrupti<o> motus in praeteritas uigilias reuocant aegrotantes. non enim dimissio accessionis, sed totius passionis declinatio nunc curationem poscit. quapropter oportet aegros perseueranter mouere, sed leniter atque sensim et sine ulla nimietate.
At si solutio magis inerat passioni, non erit gestatio adhibenda. tenuat enim atque dirarat motus, dehinc cum solutio prouocatur, etiam uigiliae necessario augentur. in dimissione uero accessionis, quam Graeci anesin uocant, perseuerandum est localibus adiutoriis cucurbitae appositione, sed non adhuc adiungenda scarificatio. [85] bonum est enim corporibus sua seruare, ne latenter effusione frequente[r] aegrotantes in diaphoresin ueniant.
At si aliquo in loco uehemens dolor emerserit, sola erit scarificatione curandus. tunc consequentibus atque congruis uaporationibus et fomentis et cataplasmatibus et p<er>unctione utendum et cibo, cum temporis opportunitatem uiderimus, quae probatur signis, quae De febribus scribentes docebimus. generaliter autem omnium passionum strictura laborantes minus cibamus, conuenit enim cibi paruitas densitati, siquidem corpora minus exhalent, atque e contrario solutioni plurimus conuenit cibus, siquidem celerius insumatur plurimae exhalationis causa.

[86] At si uires aegrotantis fuerint dissolutae et febres non ita acres futurae spem ueluti declinationis ostendent, aspicienda erit imbecillitas uirium, dandus cibus et, si necessitas coegerit, etiam uinum, sed omnino paruum, ad releuandas corporis uires. in his enim sane magis erit consideranda liquidarum emissio materiarum atque corporis defluxio et cutis ueluti rug[in]osa uel sulcata pannositas, quam Graeci rhacosin uocant. etenim humilitas atque densitas pulsus plurimos fecit errare, ut putarent uirium solutionem, atque ita importune uinum dantes insuperabiles mentis alienationes fecerunt excitari. [87] quapropter oportet etiam cum aliis pulsum considerare, non solum si densus atque humilis est — hoc enim etiam non solutis uiribus saepe occurrit —, sed si etiam imbecillis et in comparatione multarum effusionum semper ac magis densatur atque humilis et tremulus efficitur. cordis enim motus tarditate quadam defecti spiritu<s> motu torpescit, ut post factum saltum ad semet ex residuo corpore praerogatum spiritum trahat, difficulter alium faciat saltum, siquidem non possit spiritus usque ad articulorum finem uel omnium membrorum peruenire summitatem. [88] his denique accedit tremor, sed non a tempore, quo corpora requiescunt, sed cum aliquis sua membra attractare tentauerit. etenim cessante officio atque usu aegrotantis tremor si fuerit, solitus atque [e] natura uel sanita<ti>s tempore intelligitur iam fuisse.
Prouidendum itaque, quia in ista aegritudinis qualitate incauta uini dandi consuetudo propter uires, ut supra memorauimus, accusabilis apud inertes, quos idiotas appellant, inuenitur, quamquam passionis causa aegrotantes interfecti uideantur. quapropter erit primo periculum praedicendum ac deinde uinum dandum.

[89] At si uirium solutio non fuerit, sed ex sponte profectus in meliorem partem passionis fuerit demonstratus, non ilico praecipue festinandum circa mutandum curationis cursum, nisi triduo fuerit confirmata passionis declinatio. etenim facilis in recursum peiorem atque in augmentum hoc passionis est genus, etiamsi parua occasio impulerit causae. quapropter etiam tune propter difficultatem passionis cautius erunt omnia agenda atque primum capiti uel magis patientibus locis cerotum apponendum ex oleo dulci confectum.

[90] At si reliquiae fuerint in tumoribus uiscerum, cataplasmatibus erunt perseuerantius relaxandae uel pinguibus palmulis, siquidem non praesentis temporis, sed etiam sequentis habeant relaxandi uirtutem. tunc etiam conuenit caput fomentis curare frequentius, sed cauta diligentia, ne qua pars frigore tangatur. nam lata spongia erit supponenda gutturi atque mento, dehinc paulo prominentius a lecto producendus aeger atque paululum inclinandus; [91] tunc supponenda scaphula alta aqua calida plena, deinde duo adhibendi, qui foueant alterno officio, ne ullo tempore fomentum frigescere faciat caput. per interualla denique erit etiam oleo perfundendum et manibus leuiter defricandum, sed non impressis, tunc expressa spongia detergendum et ultra, quae humectata sunt, forte pannis calidis detergenda atque lana calida contegenda; tunc residuum corpus oleo perungendum molli quidem tactu manuum.

[92] Procedente declinatione solitum nobis est uti etiam fomento a genibus ad inferiora. tunc comparatione profectus cibi augenda humanitas. primo enim oportet ac sufficit uarietatem de simplicibus facere, dando pultem aut sorbilem cibum, oua atque panem uel elutam alicam, et non alternis, sed quotidianis diebus, et plurimum comparatione praeteriti temporis illorum dierum, quibus paruum dare solebamus, simpliciorem uero et tenuem atque paruum illis diebus, quibus nihil dare solebamus.

[93] Confirmata atque plurimum proficiente declinatione erunt addenda[e] etiam mediae materiae pulmenta, quod Graeci μέσην ὕλην appellant, ut pisces saxatiles, cerebrum, olera, sed non acria, ut betam, maluam, tunc etiam ex deposito, ut salsum, oliuas; haec enim, quae de cellario proferuntur, Graeci apothecion uocauerunt. oportet etiam aduertere, ut, quando damus multum, minoris sit nutrimenti, aut quando paruum, maioris sit nutrimenti, sicut Responsionum libris resumptiuum cyclum scribentes docuimus. [94] semper autem tantus dandus est cibus, ut intra dimissionis medietatem digeratur et nihil superfluum sequens inueniat accessio. augendi sunt igitur cibi pro uirium quantitate. denique si se corporis fortitudo attollere coeperit, dabimus etiam uolantum carnes, ut turdos uel pullos gallinarum et columbinorum, tunc etiam porcinam carnem atque crura porcina, quae Graeci acrocolia uocauerunt, uel quae motu frequente exercentur in iisdem animalibus. dabimus etiam haedinam carnem resumptis uiribus. [95] ut omnes supradictos cibos facile accipere ac digerere possit aegrotans, ordinem cibi componimus, ut primo demus ea, quae sunt mediae materiae, quam Graeci mesen hylen uocant, ut pultes, pisces, cerebrum, alica, sed quae non percutiant, ut ficus uel ex melle aut mulso coctum malum uel celsa; tunc deinde uolantia, sed non pinguia neque cibis nutribilibus adescata ob acquirendam pinguedinem, sed mediocriter carnosa; ultimo porcinam atque haedinam.

[96] Proficiente curatione addenda erit gestatio, quae in domo uel in porticibus fiat, sed haec quoque erit sensim augenda, similiter etiam et corporis unctio atque defricatio. cibus supradictus nunc quantitate, nunc qualitate erit augendus. tunc lauacrum adhibendum et in abstinentia uini permanendum. cum autem sine ulla inquietudine corpus habit<u>ari senserimus, dabimus uinum splendens leue atque medie acre, non nimii odoris, temporis mediocris, ut neque uetustum neque satis nouum sit. [97] erit praeterea aquatum dandum, metuenda est enim in ista passione uini datio, siquidem eius in tumore fuisse substantia uideatur. tempore igitur, quo uinum damus, erit primo aeger perungendus, tunc idem modus cibi dandus.
Cum omnis deinde sollicitudo recesserit atque omnia suspecta circumscripta uiderimus et alienatio mentis omni ex parte recesserit, febribus desertis atque uiribus resumptis, impauide omnibus supradictis utendum erit coniunctis, ut gestatione, unctione, lauacro et uario cibo atque uino.

[98] Omni autem tempore resumptionis erit curandum, ut ab alienatione mentis reducti sapere cogantur. plerique enim usque ad sanitatis tempus maestitudinem uel iracundiam aut alienationem mentis seruauerint. quare oportet eos, qui hilaritate afficiebantur, seuera uerborum atque tristi oratione corrigere, sic enim mentis laxata habitudo atque pueri<li>s effrenata bacchatio coercetur, eos uero, qui maestitudine atque ira afficiebantur, leui consolatione atque nunc dictis hilarioribus et iucunditate releuare. [99] etenim taedium uel maestitudo non solum in his, sed etiam in aliis passionibus ualuit saepe passionem refricare. nam si sani homines plerique anxietate in passiones corporis deuenerunt, nimirum etiam, qui nondum sunt passione purgati, in ea<n>dem redeant, cum animae qualitas sua, ut ita dixerim, cubilia quadam uulneratione affecerit.
Haec est secundum methodon curatio phreniticae passionis. dehinc aliarum sectarum principes, quid ordinauerint, prosequamur.

AD DIOCLEM

[100] Hippocrates igitur solum nomen uidetur tetigisse passionis libro, quem De ptisana scripsit, item libro Praedictiuo, quem Prorrheticum appellauit; nam curationem nullam tradidit. sed neque Praxagoras neque Herophilus.
Diocles uero libro, quem De febribus scripsit, ait oportere phreniticos fortes atque audaces lauacro curari, simili<ter> etiam phlebotomari iuuenes fortes atque plurimum sanguinis abundantes uel consuetudine uinolentos, quosdam intra sextum diem, aliquos uero etiam post septimum et octauum. [101] item libro, quem De passionibus et earum causis et curationibus scripsit, non solum, inquit, ex brachio sanguis est phreniticis detrahendus, sed etiam de uenis, quae sub lingua sunt.
Quantum ad haec miseris erat melius debilitate potius quam uana corporis fortitudine laborare, ne tantis cladibus errantis medici uexarentur! etenim audacia et irrationabilis fortitudo peiorantis est passionis, et magis in augmento. [102] perniciosius autem, cum passio uehementescit, uexato tantis turbationibus aegro lauacrum adhibere. quod est e contrario utilissimum in declinatione etiam non audacibus neque fortibus phreniticis.
Dehinc noxius est etiam clyster acrior, quem saepissime probant, atque nihil a ueneficio differens. phlebotomia quoque iugulatione non differt, cum uexatis uiribus adhibetur, ut aiunt post septimum uel octauum diem. atque ita etiam ex uinolentia in phreniticam passionem uenientes conuenit plerumque non phlebotomari, cum forte etiam solutio affuerit. [103] alios etiam, hoc est ex aliis causis phreniticos effectos, ut est adustio, saepe phlebotomari oportet. sed neque parum sanguinis habentes, quos Graeci ὀλιγαίμους appellant, ita curandi erunt, ut phlebotomi beneficio priuentur. et quid ultra? cum enim non aetates neque cetera, quae superfluo posuerunt, praeuidenda probemus, sed passionem magis atque eius comitantia consideremus. falsa denique ac superstitiosa est etiam ex uenis sub lingua constitutis sanguinis detractio. etenim caput implet et eius fluor abstineri difficile potest.

AD ERASISTRATVM

[104] Erasistratus tertio libro De febribus scribens hoc solum dixit, quomodo in febrium alienatione[m] uinum conuenit cum melle dari. non ad examen dandi tempora sumpsit. dicit denique multis profuisse, et miratur, quomodo, nescius temporum conuenisse fortunam. dehinc multam inflationem facere nemo dubitat atque plenissimam uentris commotionem, quippe cum neque dandi quantitatem adiecerit neque alias adiutorii partes manifestandas aduerterit.

AD ASCLEPIADEM

[105] Asclepiadi responsuri eius primum dogma proponamus, qua uoluti apprehensionis falsitate peccatis etiam inuoluuntur curationum. primordia namque corporis prima constituerat atomos, secunda corpuscula intellectu sensa sine ulla qualitate solita atque ex initio concitata <et> aeternum mouentia, quae suo incursu offensa mutuis ictibus in infinita partium fragmenta soluantur, magnitudine atque schemate differentia. quae rursum eundo sibi adiecta uel coniuncta omnia faciant sensibilia, uim in semet mutationis habentia aut per magnitudinem sui aut per multitudinem aut per schema aut per ordinem. [106] nec, inquit, ratione carere uideatur, quod nullius faciant qualitatis corpora. aliud enim partes, aliud uniuersitatem sequetur: argentum denique album est, sed eius affricatio nigra, caprinum cornu nigrum, sed eius alba serrago. fieri etiam uias ex complexione corpusculorum intellectu sensas, magnitudine atque schemate differentes, per quas sucorum ductus solito meatu percurrens si nullo fuerit impedimento retentus, sanitas maneat, impeditus uero statione corpusculorum morbos efficiat.

[107] Fit autem eorum statio aut magnitudinis aut schematis aut multitudinis aut celerrimi motus causa aut uiarum flexu, conclusione atque squamularum exsputo. uarias inquit fieri passiones locorum aut uiarum differentia, et non omnes statione corpusculorum, sed certas, hoc est phrenitim, lethargiam, pleuritim et febres uehementes, solubiles uero liquidorum atque spiritus turbatione. item bulimum magnitudine uiarum stomachi atque uentris fieri sensit; defectionem uero atque corporis fluxam et irregibilem laxitatem uiarum inquit raritate fieri, [108] item hydropismum perforatione carnis in paruam formulam uiarum, quae possit solita corporis nutrimenta inaquare; item typum quotidianum maiorum corpusculorum statione fieri asseuera[n]t, cito etenim inquit ea exantlari atque impleri, tertianum uero minorum statione corpusculorum, item quartanum minutissimorum, difficile enim impleri atque exantlari possunt. febrium ponit signum feruorem plurimum atque immutationem pulsus in uehementia<m>, nisi ex aliqua haec manifesta fuerint causa. et neque inquit esse in passionibus statos dies, quos crisimos appellant, [109] etenim non certo aut legitimo tempore aegritudines soluuntur. uinum iubet febricitantibus dari, sed adiecta discretione. impari denique adhibendum probauit primo clysterem, et iugiter adhibendum. non enim sitim uehementem, donec pulsus concidat, probat. etenim opportunitatem temporis fieri magis ab artifice posse quam sua sponte aut deorum nutu uenire. appellauit denique illam ma[g]nificam. item <u>in<um> Samothracium, clysterem atque uomitum probat, circa uesperam pridie. [110] sed in his, qui periodicis typis afficiuntur, uomitum praeponit clysteri. item lue aegrotantibus uomitum et lauacrum probat. typicis uero clysterem et uomitum et uinum Samothracium atque salsum bibendum inquit, primo usque ad tres quartas sextarii, et superbibendam partem sextarii. item tempus dandi cibi non dimissione perfecta, sed accessionis declinatione dicit. et quosdam prima die, quosdam secunda, quosdam tertia, quosdam quarta uel quinta aut septima cibari iubet.

[111] Phlebotomat eos, qui cum dolore fuerint aegrotantes; alios omnes prohibet phlebotomari, et magis specialiter phreniticos, adiciens etiam non esse tondendos, loci quoque obscuritatem recusans. item cardiacos uehementioribus clysteribus curat et, cum leui fuerint indulgentia releuati, reficit uino et cibo. in synanchicis uero ut supradictis etiam utitur pharyngotomia, hoc est cannae siue gutturis ob respirationem diuisura. item <in> hydropibus paracentesin probat, qua, inquit, si forte plus modo fuerit facta humoris detractio, erunt aegri aqua calida replendi tantum, quantum plus uidebamur abstulisse. [112] huic sane adiutorio detractionem sanguinis ex talo factam, hoc est ex eius uena interiore, similiter mederi dicit, et non esse actiuas atque operantes causas aegritudinum in liquidis constitutas, quas synecticas uocant, sed esse antecedentes, quas Graeci procatarcticas appellant. item plenitudinem plerasque passiones adiuuare dicit.
Laudat etiam in Salutaribus praeceptis uitae uarietatem atque uehementer utile dicit aquam bibere et frigida lauari, quam psychrolusiam appellant, et frigidam bibere. [113] item habitudinem athleticam negat esse tutam et neque ullam digestionem in nobis esse, sed solutionem ciborum in uentre fieri crudam et per singulas particulas corporis ire, ut per omnes tenuis uias penetrare uideatur, quod appellauit leptomeres, sed nos intelligimus spiritum; et neque inquit feruentis qualitatis neque frigidae esse nimiae suae tenuitatis causa neque alium cogat. [114] item orexim, quam nos appetentiam dicere poterimus, eam, quae cibum appetit, uiarum maiorum patefactione fieri dicit in stomacho atque uentre. eam autem, quae potum appetit, paruarum uiarum causa fieri dicit. praeterea excrementa uentris, Graeci scybala dicunt, negat aliena esse natura, siquidem etiam ex ipsis corpora augeantur. quaedam denique, inquit, animalia ex ipsis solummodo nutriunt<ur>.

[115] Somnum enim etiam fieri spiritus sensibilis crassificatione asseuerat; deinde regnum animae aliqua in parte corporis constitutum negat. etenim nihil aliud esse dicit animam quam sensuum omnium coetum, intellectum autem occultarum uel latentium rerum per solubilem fieri motum sensuum, qui ab accidentibus sensi<bi>libus atque antecedenti perspectione perficitur. memoriam uero alterno eorum exercitio dicit; omnia praeterea fieri necessitate et nihil sine causa et neque naturam aliud esse quam corpus uel eius motum. deinde, inquit, non solum prodest, sed etiam nocet.
Hoc est Asclepiadis dogma. nunc quemadmodum phreniticos curauerit, prosequemur.

ITEM AD ASCLEPIADEM [PHRENITICOS CVRANS]

[116] Phreniticos curans primo libro Celerum uel acutarum passionum expugnat eos, qui contraria posuerunt adhibenda, secundo, quomodo declinanda uel auertenda sit phrenitis, tertio, quomodo curanda, cum fuerit. contradicens igitur primo recusat clysteres atque irim bibendam et acetum cum melle et ex sinapi apophlegmatismum et tonsuram, siquidem hortamento quodam liquid[i]or<um> faciat ad caput ascensum et in constrictionem atque tensionem cerebri membranam cogat. [117] accurrit enim incisurae capillorum materies et pori denique et capilli post tonsuram crassescunt atque fortiores fiunt. quapropter etiam s<an>i homines, si post cibum totonderint, tussicula atque catarrho uel lippitudine uexantur. [118] dehinc si lanis caput post tonsuram tegere curamus, quanto melius, si naturali tegmine capillorum lateat obtectum? improbat etiam in obscuro loco iacere aegrotantes. in luce enim, inquit, mentis siue intelligentiae uisa debilia atque parua efficiuntur, cum sensualibus uisis arguuntur, sicut nocturni luminis ac funalium flamma sub aetheria luce constituta uisi potioris oppressione languescit. in obscuro autem e contrario uehementiora atque maiora fieri mentis atque intelligentiae uisa asseuerat, cum nullis sensualibus uisis arguuntur quiescentibus sensibus. denique tamquam praesentia uel uera fiunt sicuti somniantum; etiam tunc enim silentibus sensibus solius mentis uisa operantur; [119] ac deinde, cum nullis adhuc sensualibus uisis auocantur, tamquam praesentium non praesentium uisa sequuntur.
Phlebotomiam etiam nihil inquit iugulatione differre in phreniticis, siquidem sit cum dolore aegrotantibus congrua. nam dolor maiorum corpusculorum statione fiet, quae sola phlebotomia exantlari posse noscuntur. phrenitici igitur nullo dolore uexantur, siquidem angusti[i]s in uiis paruorum facta uideatur statio, et propterea phlebotomati animi defectu atque corporis frigido torpore afficiantur aut uocis amputationem aut mentis alienationem sustineant. detracta enim materie passionum causa remanente crassificari contingit atque corporis facere algorem, tunc ad cerebri membranam spiritum uel feruorem ferri et statione<m> corpusculorum geminata quoque alienatione.

[120] Et recte quidem clysteres atque irim et mulsum ex aceto et <ex> sinapi apophlegmatismum recusat, sed se ipse quoque impugnans, sicuti in consequentibus docebimus. item tonsuram atque obscurum locum et phlebotomiam non recte prohibere uoluit. nocentur enim quidam non tonsurae causa, sed intemporalitatis eiusdem, denique etiam sanos post cibum tondentes noceri manifestum est, ante cibum uero opportunitatis causa releuari. dehinc etiamsi ui sua prodesse tonsuram negat, oportuit tamen eam adhiberi propter usum localium adiutoriorum, sine qua necessario adhiberi non possunt, sicut superius docuimus.

[121] Aeris uero qualitas non occulta causa, sed manifesto passionis indicio erit iudicanda. secundum passionem igitur, quomodo uidemus alios strictura, alios solutione magis affici, conuenit, ut pro differentia his lucidus, illis obscurus sit adhibendus. nam crassitudine ac frigore constringens aer redarguit corporis defluxiones, quas Graeci aporrhoeas uocant. at si, ut nuper docuimus, proprietatem accidentium seruauerimus, quomodo quidam lucem fugiunt uel oderunt, alii tenebras, conuenit, ut alios obscuro, alios lucido esse faciamus loco. quid dicam, quomodo pleraque aegris aliter sunt quam uidentur? ex uisis namque ueris ducentes quidam mentis errorem falsitate magis afficiuntur. [122] sic denique Hercules filiorum et coniugis inimicos uisibus uultus accepit, Orestes etiam Electrae furiales uultus expauit. non omnes igitur lucido in loco iacere concordat, sicut latius Adiutoriorum libro explica<bi>mus.
Est etiam uehementer noxium phlebotomiae utilissimum adiutorium prohibere, quippe cum uideamus in ipso usu saepe passionem fecisse compendium. etenim defectio uocis atque algor sequentur eos, qui incongrue fuerint phlebotomati, coniuncta scilicet solutione, aut intemporaliter aut immodice. [123] uanum est etiam, quia non dolent, phlebotomiam prohibere, tamquam maiorum corpusculorum congruam detractioni, quorum obtrusione dolores efficiuntur. primo enim paralyticos et peripneumonicos et apoplectos congrue phlebotomamus, cum nullis doloribus afficiantur. secundo etiam phrenitici dolent, sed eorum mens, quia iudicio caret, nescit queri, quod doleat. uidemus namque eos sese mordere aut urere aut pungere et naturale non est nullo dolore cogente fieri existimare. dehinc maiorum corpusculorum detractionem etiam minorum necessario sequitur. ut phrenitici non solum alienantur, sed febricitant, [124] ita febres secundum Asclepiadem maiorum corpusculorum statione fiunt. si igitur propter alienationem non conuenit, propter febres tamen conuenit adhibere phlebotomiam. sic etiam sanguis maiorum corpusculorum materia, sed non <eam> solum detrahit phlebotomia, uerum etiam spiritum et feruorem, quae, ut dicit, paruorum sunt corpusculorum materiae. conuenit igitur secundum ipsum phreniticos phlebotomari, ut detractione minorum corpusculorum alienatio mentis, maiorum febres auferantur. apparet itaque neque secundum se consequenter Asclepiadem phlebotomiam prohibere.

[125] Proinde praecauens uel auertens mentis alienationem iubet addisci, quae sit accessionis ac dimissionis dies, tunc grauiori die cibum dari paucissimum atque exspectato febrium statu dari ptisanam uel hordeum aut alicam aut cum beta lenticulam uel his quicquam simile, coniciens solam ex his dandi nouitatem prodesse nec habendum iudicium, quid istorum debeamus offerre, sed potestati aegrotantium dimittendum, quid uelint eligere; alia die, si febricula perseuerauerit, exantlare obtrusiones et requiem corporis adhibere, aquam dantes potandam non plus quam bis in die usque ad heminam uel duas, et hunc modum etiam nocte seruare; [126] sic rursum secunda die transacto accessionis augmento dandum quiddam de praescriptis sorbilibus atque alia die declinante febricula uti sorbili cibo, perseuerante uero rursum abstinere et praeterito similem tertium imitari diem; tunc septima audere iam pane atque piscibus et uino uti: soluitur, inquit, enim passio tertia saepe periodo.
Ad haec respondemus, quia, etiamsi sua sponte passio intra septimum diem solui potuerat, non soluetur, iniquae curationis causa. etenim neque de somno neque de uigiliis neque de capitis fomento uel ceteris, quae ad diligentiam pertinent curationis, quicquam uidemus ordinatum. solis ex tribus medelam credidit adhibendam, potu, cibo, clystere, et hoc tamquam de experimento. [127] nam cibus, ut uoluit, ante dimissionem dandus, transacto mox accessionis statu, turbatis adhuc liquidis atque spiritu, quo febres duplicentur et alienatio mentis ardescat. et non solum intemporaliter, uerum etiam incongrue: stringit enim hordeum et lenticula, relaxat ptisana et alica, et non possunt contrariae qualitatis species iisdem passionibus adhiberi nulla discretione seruata. dicimus etiam curiosum genus pulmenti atque congestum et primae oblationi contrarium esse betam cum lenticula, quod appellauit seutlophacen, item ptisanam.

[128] Contrarius etiam clyster atque noxius perspicitur omnibus quidem propter intestinorum mordicationem et cetera, magis tamen solutionem. ipse denique accusans utentes ait continuationem clysterum incendium atque sitim facere. inusta enim intestina melle atque ceterarum specierum mordicatione mouent feruorem plurimum, qui per alta quadam continuitate uiarum membranae cerebri influat. cuncta etenim, inquit, quae sunt in alto corporis constituta, sese occulta uicinitate contingunt, quorum in numero membranam cerebri ponimus. [129] reuocat etiam et graue passionis atque perniciosum malum, nihil enim in ipsa grauius quam uentris est fluor. quod igitur crescit peiorante passione, hoc perhibet fieri clysterum prouocatione.
Denique quae culpans alios dixerit, in ipsum conuertenda utentem clystere. non enim dici potest solam frequentiam iniectionis accusasse, genus autem innoxium iudicasse, cum manifeste propter acrimoniam clysteres noxii iudicentur, et magis etiam, si usu frequenti atque copia peccauerint adhibentes. quid dicam, quod neque semel Asclepiades clysterem iusserit adhiberi, cum secundo una die dixerit innouandum, dicens perseuerante rursum cibo abstinendum, et innouandum tertio praeterita die, quo clyster fuerit adhibitus.

[130] Est etiam uanum sine disciplina temporis potum ordinare. ait enim bis dandum in singulos dies. mitto non omnibus aegris eundem modum competere strictura atque solutione laborantibus. at iste duas heminas omnibus iussit dari, sed etiam uinum atque uarium cibum septima die offerendum dixit, non declinationem passionis, sed numerum dierum aduertens, tamquam tunc necessario solui passionem existimans, quod est iuri uel legibus simile.

[131] Dehinc explicita passionis a[d]uertendae praecautione praesentis, hoc e<s>t iam effecta<e>, curatione<m> ordinauit, cuius duplicem dicit differentiam, unam meticulosam ac multis phreniticis aptandam, aliam uehementem atque periculosam, quam philoparabolon appellauit.
Quarum primam ordinans, si, inquit, eum, qui non sit ab alio curatus, acceperunt, et propterea nullo sit tentatus adiutorio, odoramentis utemur, hoc <est> castoreo, peucedano, ruta et aceto, uel ex his infuso liquore et clystere detrahendae obtrusionis causa. [132] sin uero ab aliquo medico fuerat ante curatus, erit, inquit, omnis unctio atque cataplasma uel odoramentum prohibendum statim primo ingressu et ad lucem ex umbra transmutandus aegrotans; sternutamentum etiam adhibendum, mulsum aestate quater, hieme bis in die, dimidia hemina in singulis potionibus, sed praecocto melle, ne uenter humidus aut fluidus fiat. tunc ueniente nocte primo ad domicilium mediocre secedendum atque plurimus uel apertus aer fugiendus; dehinc, si aliqua fuerit accessio uel articulorum stupor, his transactis dandum quicquam de praescriptis sorbilibus necessario; [133] si autem aequalia permanserint febrium signa, statim uespertino tempore oleo totum corpus perungentes, caput etiam atque collum rosaceo, dabimus sorbilem cibum. tunc ad largiendum requiem uel somnum sufficiens erit motus baiulatoria sessione adhibitus: mox aegros mites ac delicatos facit. aliqui denique phreniticorum dirarato corpore motus causa deficiunt: quapropter nocte magis atque post cibum gestationem conuenit adhibere.
Haec est secundum Asclepiadem met[u per]iculosa atque cauta differentia curationis. [134] huic extemplo respondemus, quia nulla est met[u per]iculosa differentia curationis arte formata, sed est potius tuta, neque etiam uehemens, quam secundam posuit periculosam ac metuendam. uocanda est enim artis iudicio probata necessario magis quam supradicto est uocabulo nuncupanda. at si uere fuerit illa, quam putat, tuta, quomodo non omnibus, sed multis erit phreniticis congrua? aut cur non manifestauit, quibus sit incongrua? [135] quid dicam, quia ipsa quoque, quam putat tutam, passione[m] peior esse perspicitur? primo etenim inuidiose iubet, si qua ante ipsum medicus adhibuit, repudianda, at si non adhibuerit, tunc probanda, tamquam legitimum putans, ut haec aliis adhibentibus noceant, ipso medeantur. dehinc, neque quibus utendum sit his prohibitis, dixit, ut oporteat phreniticum sine ullo adiutorio derelinqui.
Est etiam uehementer noxium aceto uti atque peucedano et ruta et castoreo. premunt haec enim et uertigines ingerunt et ob acrimoniam sui tumentes dissecant membranas; [136] hinc etiam alienationem geminant aut pressuram ingerunt uehementem. horum testis ipse est Asclepiades. accusans enim eos, qui rutam probauerunt adhibendam, uitandas inquit primo grauabiles uirtutes, siquidem ascensu quodam inspirationis caput inuadant et magnas menti occasiones alienationis subiciant. propterea paulo superius in eodem libro ait: "Ipsum caput obsidere non sinunt hi, qui curantes cataplasmatibus ex aceto et polline et confectis fomentis ex multiformi materia abluendum existimant, [137] similiter ungentes non solum caput, sed etiam faciem atque collum, quae omnia non difficulter naris implent odoris acerrimi atque grauabilis. nobis denique saepe contigit ingredientibus ad aegros, quibus haec fuerant adhibita, uertiginem pati."
Quid nunc, Asclepiades, grauius olens habuisti castoreo? quid grauabilius ab his, quae adhibenda confirmas? cataplasma[ta] uero ex pollinibus et aceto fuit cataplasma remoto aceto per se efficax; laxatiuum est enim. sed acetum tibi repugnat ipso enim caput foueri iussisti. clysteris uero culpam superius probauimus.

[138] Est etiam iners omnes aegros, ut uoluit, ex tenebris ad lucem transferre, cum quidam tenebris curari magis uideantur, sicut superius demonstrauimus. uexat etiam ptarmicum, quod credidit adhibendum. acre est enim atque ignitum, ut piper, struthium et album helleborum, quibus tumentes membranae ex eorum acrimonia in asperitatem surgunt et agitatione sternutamenti extentae prouocantur. denique <si> statio corpusculorum causa est phreniticae passionis, ut putat, uehementius eam his rebus excitari suspicandum est, cum ad sternutamenti motum materia concurrit.

[139] Omnino denique sic curationes suas confundit, ut quae etiam ipse ordinauit, excludat, cum sibi quadam comparatione fuerint opposita. ait denique maiora adiutoria uitanda, siquidem nocere magis quam prodesse uideantur. sed quid tandem leuioribus laceramus, si fomentis atque unguentis et cataplasmatibus et odoramentis <prohibitis> [et] sternutamentis aegros afficiendos credidit? quibus apparet eum contra semet tulisse sententias. caret etiam artis auxilio, quod pro tempore <et> aere atque loco ordinanda adiutoria putat et non pro passionis magnitudine.

[140] Dehinc non oportet solum considerare, quoties potum demus, uerum etiam quando. etenim accessionis tempore limpida quoque aqua febrium facit incendium. mulsum uero dandum dicit subleuandi pulsus causa, nescius, quomodo proprium phreniticae passionis inesse paruum atque humilem pulsum, ut lethargo maiorem ac tardum. oportuit igitur passionem destrui, non pulsum optari maiorem, qui saepe peiorando consurgit, quando ex phrenitico in lethargum uenerit. ita quoties potum demus autumno uel uerno tempore, non docuit.

[141] Dehinc clystere utens mellis metuit admixtionem: ne uentrem, inquit, fluidum faciat, decoquendum iussit; et clysterem non timuit, ne uentrem commoueret.
Falsum est etiam, cum continua atque iugis fuerit passio, circa uesperum cibum dare, siquidem etiam secundum ipsum Asclepiadem releuentur omnes lucis initio, uespero accessiones augeantur. natura, inquit, uesperi ob aeris crassitudinem densata inflat corpora atque initium generat accessionis. omnibus denique pulsus leuatur statim ex medio die initium sumens. omnino igitur ratione caret uesperum cibo tempus eligere, quo etiam secundum Asclepiadem accessiones augentur.

[142] Graue est etiam oleo rosaceo tumentia frigerare atque constringere et ex odore uertiginem facere atque pressuram et inchoante accessione aegros ad alium transmutare locum, quando magis eos oportebat quiescere. sed neque quotidie cibo nutrire est, ut putat, necessarium, et magis, si nulla fuerit solutio coniuncta, solo tumore constrictis corporibus, quo ferre non possint quotidianam cibi sumptionem.
Noxium est etiam omnes gestatione agitare. in his enim, qui solutione et constrictione uexantur, magis extenditur passio. et horum testis Asclepiades est primus. etenim ait uias apertiores fieri gestatione. [143] denique defectio atque diaphoresis sequitur eos, qui incongrue gestatione fuerint moti. quod quidem nescius, qua causa fiat, tamquam remedium quaerens uexationi gestationis, nocte gestari atque post cibum aegros aestimauit, scilicet ut non solum incongruo adiutorio, uerum etiam inordinato homines noceantur. neque enim sanis utilis gestatio post cibum. inertem etiam perspicimus diaetam, quod ait quibusdam esse contrariam, nec tamen docuit quibus. si enim, quos nocet, nescierimus, necessario etiam, quos releuet, nescire consequitur.

[144] Tradens etiam periculosam siue temera<ria>m, quam philoparabolon appellauit, ita composuit curationem: [in] alia inquit habere similia praedictae passioni, solum quod uinum pro melle circa uesperam, non nisi omnino coegerit passio, damus; si minus, primo ingressu statim, atque plurimum et extentum, hoc est meracum et salsum dabimus uinum, quod appellauit tethalassomenon. etenim, inquit, quae primo imbecilla atque tarda de sorbilibus et mulso dederunt aegro commoda, omnia ex uino celerius atque coaceruatim implentur. [145] etenim feruor plurimus acce<n>dit<ur> et pulsus erectio et roscida sudatio mitigatur, tamquam ex cautere per totum corpus uino concurrente atque inurente sensum scientia<e>.
Haec est uehementior, quam dicit, curatio, pro mulso habens uinum, ut ceteris peccatis manentibus in odoribus et fomentis et sternutamentis et iacendi loco et gestatione omnibus ordinata grauiorem ex uino uexationem adiecerit. in quibus neque mulsum recte secundum ipsum ordinatum esse perspicimus. [146] dat enim uinum et incongrue et intemporaliter et immodice.
Incongrue inquam, quoniam salsum et propterea acre, quando decoqui mel iubet, ne uenter ueniat in fluorem, atque ab aliis ordinatum clysterem remouet, [et] tamquam in commemorationem ducens grauem phreniticis uexationem, hoc est fluorem uentris, cum magis salsum uinum id facile possit efficere et per acrimoniam febres atque tumens corpus incendere.
Intemporaliter autem, quomodo circa uesperam, quando secundum ipsum fiet accessio, [147] uel certe statim, ut ait, primo ingressu, tamquam secum opportunitatem dandi attulerit uini.
Item immodice dare probatur, quomodo multum atque meracum, et propterea ignis in modum uexare perspicitur, ut uere ipsum uideatur cauteris esse uirtute, quae neruos incurrens atque penetrans infestae iamdudum febriculae coniuncta etiam illud, quo sapimus, et alienationem geminet mentis aut spasmum faciat aegrotanti, asserens etiam, quod hi, qui non multum neque meracum accipere uoluerint, noceantur, siquidem minus inebriari contingat. [148] erat enim conueniens omni phrenitico, qui ab eo curatur, hanc adhibere propriam alienationem mentis aut omnino uinum accipere noluisse[t], quippe cum Asclepiades ex uino frequenter phreniticos fieri fateatur atque similes ebriis inueniri. quomodo igitur credi potest eosdem multo uino accepto atque meraco releuari, quibus alienatio ex uino facta perspicitur, quae necessario in capite simili semper uexatione operatur?

[149] In his nos credulitate occupari existimat, ut, tamquam ebrios plurimum uinum in altum somnum demergit, non aliter etiam phreniticos uinolentia in somnum uenire posse putemus multo atque meraco potu affectos. haec enim uere ipsorum aliquis dicere potest, sed contra erit aduertendum nullam esse similitudinem uinolentiae phreniticae passionis. in ebriis enim alienatio ex multitudine poti uini facta perspicitur, quae reflata temporalem citius alienationem soluit, in phreniticis uero ex tumore alienatio fiet. [150] quo considerandum est, quia uinum in his reflari minime potest propter difficultatem uiarum, quae sunt ex morbo adeo densatae, ut neque naturalia, quae per sensuales uias excludi consueuerunt, reddantur, neque accepta per cibos impartiri corpori facile uideantur uel per tenues uias digestione soluta <ap>propriari atque ad sua destinata peruenire, sed manentia statione insueta nouo turbore corpus afficiant atque tumentia exagitent, mentem quoque turbent uel receptacula quaeque percutiant, tempore quo etiam ille spiritus, qui natura l<eu>is ac tenuis est, angustatos suos ambitus pungat ac dolores corporis efficiat.
Mitto etiam, quomodo, si, ut uolunt, ebriis similes phreniticos accipimus, non oportuit ebrium inebriando curare. nullus enim uinolentus bibendo in sobrium uenit. [151] nam magis e contrario, qui perseuerando potauerunt, multo poto <aut> multum mentis alienationem auxerunt aut in spasmum aut in uigilias incurabiles deuenerunt. adiuuant etiam uexationem uinolentiae grauabilia odoramenta atque fomenta, quibus denique fortes ac recte ualentes in conuiuiis incautius usi multa se grauatione uexarunt.
Ait etiam uinum in cauteris similitudinem abstinere sudorem, cum idem dicat mitigari alienationem accepto uino, cum se plurimi ac per totum corpus sudores effuderint, ut secundum ipsum id sit intelligendum, quod nunc abstineat uinum sudores, nunc faciat. [152] libro denique, quem De communibus adiutoriis scripsit, utriusque uirtutis uinum dixit. "Sicut enim", <ut> ait, "coagula densant atque extenuant lactis naturam, cum caseus ex lacte crassescat et materia exinde tenuior ac magis liquida fiat, quam Graeci ὀρρόν appellant, atque haec contraria eadem uirtute suffecta separantur, non aliter et uinum ui quadam suae percussionis plurimam nutrimenti partem densare accepimus atque in se cogere, plurimam uero resoluere ac dirarare et tenuem facere."
Quibus probatur repugnantia ex iisdem promittere et frigido exemplo denique errare. [153] sed neque discretionibus generalibus uini coniectura conuenit falsis exemplis immissa. in his denique adhuc constitutus demonstrationibus uanis inuoluitur dicendo uini tutam potationem in passionibus tardis magis quam in celeribus uel acutis et in his, qui dimissionibus releuantur, magis quam in his, qui continuatione uexantur, et senibus magis quam [in] iuuenibus et praepurgatis clystere uel sitientibus magis quam plenis cibo et inchoantibus ac deficientibus febribus magis quam summa tenentibus et post accessionem potius quam ante ipsam.

[154] Nunc autem curans phreniticos ordine quodam usque ad finem seruato sicut in nutriendis uirginibus uinum dari constituit, in celeri passione atque continua et omnibus, nihil sane considerans, sed statim primo ingressu ac frequentius in statu passionis: "Tunc enim", inquit, "uehementius alienantur aegrotantes." praeterea et in uehementia accessionis intelligitur dare, cum uespero tempore dandum iubet.
Haec sunt, quibus neque sibi conueniens phreniticorum curationem ordinasse probatur, quamquam plurima, quae dici potuerant infinita consideratione, taceantur.

AD THEMISONEM

[155] Quomodo Themison scribens Celerum passionum curationes antiquorum peccatis assentiens quaedam incondita dereliquit — nam necdum purgauerat suam sectam et ob hoc phreniticorum ordinans curationem quibusdam erroribus implicatur —, ipsius quoque inspicienda sunt singula.
Primo igitur ex prima diatrito nutriendos dicit nullis etiam cogentibus causis, quod est improprium tempori. dehinc dat sorbilia aut cucurbita<m> aut solum mulsum aut pomorum quaedam. quomodo nunc dissimilitudo uirtutis ciborum docet, errorem facile eius perspicimus. [156] etenim sorbilia, quae posuit, suci sunt melioris, cucurbita uero cito corrumpitur. poma quoque suci maligni ac facile acescentis esse noscuntur, etiam si sani fuerint accipientes, quibus denique medio cibo uti debere Salutaribus praeceptis docuimus. ubi autem uiscera tument et altiora febribus inuruntur, multo facilius acescere poma probamus.

[157] Prohibet sane in fomentis peucedanum, castoreum, rutam, sed aceto rosaceo admixto hiberno tempore, aestate uero aqua admixta rosaceo initio passionis caput foueri iubet, non coniciens, quomodo ob magnitudinem transcenso initio extemplo passionis <uis> sumit augmentum. dehinc etiam si initium habere potuerit, quod est difficile, erat melius constrictiuis uti lenioribus, ut oleo Hispano atque nouo. etenim acetum et rosaceum percutit et implet caput. quod autem refrigerantis ac densantis uirtutis est, crescente strictura incongruum esse perspicitur. ita iuxta differentiam temporum hiemis uel aestatis fomenti mutare qualitatem nullius est rationis.

[158] Item duobus diebus uel tribus transactis etiam hederae foliis uel suco aut serpylli aut mentae uel cuiusquam similis uirtutis simplicium ac non uehementium specierum cum oleo atque aceto per interualla fouendos dicit, etiam nunc non iuxta sectae rigorem. neque enim ad numerum dierum oportet fomenta ordinare, cum debeamus magis passionem uel tempus attendere, et neque constrictiua tumoribus atque grauabilia aegrotantibus adhibere. nam hedera cum bibitur, mentis errorem inducit.
Cadit etiam, cum in accessione thoracem putat ungendum et in his, qui forte ardorem sentiunt, rosaceo fouendum. [159] hoc etenim, cum uirtutis sit densatiuae, constringit tumentia et ardorem geminat. omne etiam unguentum accessionis tempore et magis in augmento febrium incendium facit ex superficie corporis ad altiora, perduci.
Peccat etiam et in reprobandis odoramentis, non docendo, quae illa sint ac quot diebus abstinemus aegrotos unguentum adhibendo, quod est laboriosum, nisi etiam cibus fuerit datus. oportet enim neque cibari non antecedente perunctione neque perungi, nisi cibus fuerit consecutus. sed etiam post unctionem aqua frigida faciem fomentat, constringens rursum tumentia [phreniticis strictura caput afficit]. [160] omni[s] etenim phrenitico strictura caput affici nemo negat.
Item inaniter putat ex tertia die, quo mente alienari coeperunt, nulla accessionum discretione cogente quotidie cibum dari. at si alternis diebus fuerit occurrens accessio, alternandum etiam nutrimentum: oportuit enim nisi declinato solutionis metus occurrerit atque quotidianis diebus accessiones fuerint effectae, omnibus cibum alternis dari. nam non potest corpus diurnis accessionibus grauatum suis partibus applicare nutrimenta, quae sumpserit.

[161] Sed hic grauius peccans ait adiuuare etiam lauacrum, quamquam sit adhuc passio in gradu constituta, tribus tamen uel quattuor diebus transactis, quo mentis alienatio irruisse uidetur. quomodo igitur conueniens lauacrum passioni probatur, cum necdum quotidianis diebus cibum dare uideatur, quippe cum adhuc passio suae magnitudinis teneat summitatem et propterea mitigatiua sit curatio magis quam turbatio ex lauacri commotione adhibenda? [162] mitto, quod aeger ad haec magis moueatur alienatione mentis nec ullo assensu nostro pareat imperio, siquidem ferali mente omnia quaeque accipiat ac recuset.
Item iubet lauantes solium primo descendere, tunc ascendentes solium fricari plurimum et rursum descendere, quod est laboriosum. sufficiebat enim defricatos tunc sol<i>um descendere, cum se modico senserint sudore uexatos. at iste post lauacrum oleo rosaceo caput fouet, quo grauius odore impletum aegrotantes afficiat. [163] est autem incongruum atque <non> consequens laxata, ut putat, lauacro corpora oleo rosaceo fomentare, cum sit frigidae atque constrictiuae uirtutis et propterea corporis efficiat densitatem. non enim eius frigus erit aquae frigidae comparandum, cum aqua frigida ob exstinguendum feruorem ueluti cocti corporis adhibeatur, rosaceum uero perseueratione quadam simili atque eadem uexatione iugi frigore et odore percussibili caput afficiat.

[164] Vinum etiam dandum declinationis ordinauit tempore, cum neque omnibus hoc sit adhibendum, sed solis illis, qui simplici aegritudine afficiuntur. dehinc non in omnibus prohibuit uinum salsum, sed in his, qui sunt insueti, nescius, quia consueti uexantur, siquidem sit natura noxium febricitantibus uinum. consuetudo autem nihil aliud prodesse, quam ut non plurimum corpora noceantur, potest. nos uero oportet consuetudinem rerum utilium facere, noxiarum fugere.
Dat etiam uinum plurimum: heminam etenim uel tres dimidias iubet ante cibum, si fuerit sitis nimia consecuta. quod est, ut sentio, sine ulla ratione. [165] in graui enim ac periculosa aegritudine nudis et sitientibus uisceribus ingrediens uinum facile concurrit ad neruos atque mentis iudicium tollit, cum non habuerit praemissum cibum, quem incurrens quadam tarditate moretur.
Proficientibus igitur aegris perseuerandum inquit in utendo uino; si uero profectus cessauerit, tribus uel quattuor diebus aquam dabimus usum uini differentes, rursum dierum numerum et non passionis consideran[te]s motum. quapropter etiam si post tres dies difficultas adhuc declinationis obstiterit, non oportet ad usum uini descendere. etenim sollicitae passiones his impulsibus facile ad augmenta recurrunt.
Haec nunc Themison phreniticis curandis ordinauit. sed post ex Methodica secta multa bona contulit medicinae.

AD HERACLIDEM

[166] Empiricorum sufficit soli Heraclidi Tarentino respondere. etenim <nemine> eorum posterior atque omnium probabilior apud suos inuenitur. idem namque primo libro Curationum de internis passionibus uarias curationum differentias scribit pro suspicionibus causarum. nam primum phreniticum iacere iubet loco obscuro, siquidem luce, inquit, eorum mens asperatur, cum plerosque magis uideamus tenebris asperari atque luce eos, qui adiuncta solutione afficiuntur, adeo ut, si paulo uehementior fuerit, diaphoreticam faciat solutionem.

[167] Item iubet uentrem clystere deduci, tunc phlebotomiam adhiberi atque alia die rursum usum innouari clysteris, non aduertens, quomodo tumentibus praecordiis atque extentis uel adductis simul cum uisceribus periculosum est quicquam acre uel, quod commoueat, immittere, quo retento tumor magis augeatur. dehinc turbulentum atque uexabile et per omnia contrarium esse perspicitur eadem die clysterem atque phlebotomum adhibere, quippe cum neque tempus utendi dixerit neque, qui sunt phlebotomandi, discreuerit. etenim eos, qui solutione afficiuntur, nocet ut gladius. extendit peccatum dicendo oportere quotidie adhiberi clysterem, ut neque quiescendi aliquod tempus occurrat et, <cum> cibo non nutriatur, uiribus priuet iniectio.

[168] Tradens etiam localia adiutoria caput fouet decoctionibus lauri, tunc nouacula radit et ex eodem liquore uaporat, post rosaceo oleo caput atque nares iubet ungi, percutiens tumentia ante declinationem ex fomentis supradictis, implens etiam caput ex odore lauri atque grauedines ac uertigines efficiens, similiter et ex oleo roseo constringens simul ac frigidans cerebri membranam. imponit praeterea cataplasma ex polline et aqua mulsa admiscens iris Illyricae decimam partem et lentiscini olei et aromatici calami, quae omnia ignea atque percutientia odoris causa esse perspiciuntur; et oportebat tumentia congruis relaxare uirtutibus. [169] item iubet post haec medicaminibus ungi caput et nares hoc genere confectis: peucedani, castorei, opii, ut in libro, quem Nicolaum uocat, olei amygdali amari pondus suprascriptum, sed praetriti cum aceti sextariis duobus et olei irini unciis tribus, quorum usus ita, inquit, erit adhibendus, ut praecalefacta apponantur, ex quibus grauatio capitis atque commotio nascetur, ut statim alienatio in pressuram transeat, cum tantis perniciosissimis malis aegrotantis caput obsidetur.

[170] [Empiricos laudat.] Mirandum sane, unde haec ei<s> uenisse suspicio potuerit, ut discrepantium commixtio unam facere uirtutem posse putaretur, uel quae illis natura uel fortuna fuerit magistra, quas saepe suis inuentionibus duces fuisse testantur, uel certe quomodo discrepantes historiae in ista medicaminis confectione iudicium latuerunt. sed si hoc experimentum dixerint, apertissime delirabunt, ut laborans Empirica ad occultarum confugiat apprehensionem causarum.

[171] Item iubet nocte caput uaporari, si facultas fuerit, papaueris decoctione atque serpylli, non adiciens usus causam neque rationem, qua sit hoc circa uesperam faciendum, cum tunc maxime phreniticis asperius tempus occurrat. uaporatio autem caput exagitat, et tunc magis in requie fuerat habendus aegrotans. sed intelligimus eum in ista<m> fuisse rerum diuersitate<m> coactum, cum solas uigilias aegrotantis attendit, somnum quibuscumque ambitionibus adhibendum existimare. [172] quin etiam potandos dicit aegrotantes antidotum diacodion cum mulsi sextario uel seminali medicamine poto, quod diaspermaton uocant, aut tussiculari, quod bechicum appellant, cum magis opium, hoc est papaueris lacrima, densitatem faciat, item seminalis potio acrimoniae causa incendium faciat uiscerum atque haec omnia grauando pressuram magis quam somnum facere uideantur. somnus enim laxatis fiet corporibus indulgentia naturali, pressura uero densatis aduersitate morborum. igitur praescripto medicamine negligens tumentia contrariis stricturam geminat rebus, non similibus, quomodo, cum causa impeditionis somni, hoc est strictura, augetur, in lethargicam passionem aegrotantes ueniunt uel certe maiores uigilias.

[173] Item eodem libro accusans utentes medicaminibus ex castoreo atque aceto et spondylio confectis et cataplasmatibus ex aceto, siquidem sint acria, ipse quoque nihil minus peccare uidetur adhibens grauabiliora atque acriora. etenim dicere, quomodo non ad soluendam passionem, sed seruandi aegroti causa haec adhibuit, est omnino inertiae. nam primo, quibus passio leuigatur, his etiam aeger seruatur, secundo, quibus laborans retinetur in uita, iisdem etiam passio releuatur, tertio, cum non paruo periculo ex uigiliis afficiantur, maius tamen ex pressura Heraclides facere perspicitur. nam somnum fecisset grauabilibus utens medicaminibus, cum sit semper, ut in utilibus maius, sic in aduersis leuius eligendum.

[174] "Sed", inquit, "ut uinum mediocriter datum nutribile ac salutare probatur, plurimum uero atque immodice datum capitis grauedinem atque mentis errorem facit, sic etiam medicamen supradictum moderatione accedente somnos faciles facit, remota grauedine<m>." est autem exemplum dissimile. horum etenim medicaminum, etiam si paruum quicquam fuerit datum, grauedinem facit, si plurimum, mortem. nam quia grauatio magis quam somnus efficitur, facile perspicere poterimus. etenim de somno coloris melioris efficitur corpus fortitudine quoque acquisita; ex medicaminis uero pressura pallor atque debilitas et grauatio corporis nimia sequetur. [175] dehinc omnis somnus in corpore spirabili atque indulgentia laxato nascetur. Medicamina uero, quae ob uigiliarum mitigationem dantur, magis accessionis tempore offerenda dicuntur. tum enim uehementer aegri uigilare noscuntur, cum sit impossibile turbore corpus impletum somni tunc indulgentia temperari, cum haec <in>commoda medicamenta etiam sponte uenturum corrumpa<n>t, incenda<n>t etiam altiora et praesentem augea<n>t accessionem. [176] neque enim etiam cibos consuetos atque qualitate[m] conuenien<te>s accessionis tempore offerre, uel, quod multo leuius est, aqua corrumpi posse negatur, ut <non> cuiquam credendum sit supradicta medicamina isto praesertim tempore digestionis officio superari.
Ait praeterea succumbente passione dandum iuscellum simplex gallinaceum uel sucum ptisanae, hordei uel oryzae ac deinde per profectum ad usum panis accedere leui ex farina confecti et gobionum piscium pulmentum, secundo carnis gallinaceae ac leporis, quae non recte quisquam etiam declinationis tempore ob reficiendum corpus prima dari permittat; [177] quae quidem declinatio forsitan nec futura sit his malignis aegrotanti atque tantis affecto et nulla mitigatione tolerato, neque oris collutione neque potu neque cibo. mitto etiam, quia, si dimissio fuerit facta, non necessario tempus accipit praefinitum. etenim nunc decima, nunc duodecima die uel ultra saepius occurrit. quapropter tantis diebus innutritum aegrotantem relinquere non solum noxium, uerum etiam impossibile esse perspicitur. dehinc gallinarum iuscellum facile corrumpitur et est digestione difficilis hordei atque ptisanae sucus; oryza uero quod stringat, nulli dubium est. [178] atque ita panis quantitatem augere nos quoque admittimus, pisces autem gobiones dare prohibemus. etenim locum in passionibus celerrimis uel acutis acrior cibatio, quam drimyphagiam uocant, non habet. item <carnem> dari iubet atque uarios cibos et neque lauandam faciem neque aliam congruam corporis diligentiam ordinandam uidit, sine qua minime digestio fieri potest non solum uariae cibationis, uerum etiam simplicis, nisi corpori perunctionibus atque alia diligentia recreat<i>o fuerit illata.

[179] Haec est secundum Heraclidem curationis prima phreniticorum differentia. illis uero, qui cruditate phrenitici fuerint effecti, ita curationem ordinauit, ut supradicta similiter adhibeantur. cataplasma uero non prius, quam clyster antecesserit, adhiberi iubet. "Etenim perniciosum est", inquit, "pleno corpori haec adhibere, siquidem ad caput rapta materia in salutis periculum praecipitet aegrotantem." atque ita prohibendam dicit phlebotomiam, adhibendam uero corporis purgationem poto medicamine, quod appellat diascammonias, hoc est quod ex diagridio conficitur.

[180] Quibus apparet hunc suae sectae peccata custodire, ut ea, quae Empirici seruabilia uocauerunt, etiam nunc adhibenda existimet, adiciens etiam peiora prohibendo phlebotomiam, quae simplici atque innoxio laxamento nullis obstantibus adhibita facile laxato corpore passionem posset auferre, cuius in uicem nocentissimam adhibendam purgationem iudicauit scammoniae, quae est grauior cruditate, quam ipse metuens in contraria uenit argumenta curationis. etenim ex hac corporis purgatione siue liquidarum detractione materiarum corpus confluere manifestum est atque eius solida quadam dimissione lentescere et in liquida migrando deperire.

[181] Mitto, quod neque suae sectae seruauerit morem, quae numquam uasculorum corporis materias attenderit, siquidem sint non solum occultae, uerum etiam Empiricorum iudicio falsissimae. etenim existimare, quod discendae passionis causa sucorum nominauerit cruditatem, potuimus, nisi etiam curationis ordinem ipsum intuens discessisset adeo, ut etiam scammoniam bibendam credidisset. quaerendum etiam, ubi esse cruditatem suspicetur, quam scammonia putaret detrahendam. in intestinis? sed sic fuerat melius atque facilius eam clystere purgare. an in capite? an uero in toto corpore? sed cum haec incerta dimiserit, uidetur iudicium sui operis medicamini dimisisse, ut tamquam sentiens animal operetur, separando a naturalibus aliena, hoc est cruditate corrupta, atque sola detrahere.

[182] Tertiam inde curationis scribit differentiam, qua iubet, si totum corpus non fuerit multo sanguine grauatum, sed solae capitis partes uideantur impletae, ex uena frontis detractionem fieri, cum neque passionis esse causam sanguinem uideamus neque ex patientibus locis detractio aliquid medeatur. etenim magis patientes adimplet partes, primo ex antecedenti fasciolae constrictione, secundo ipsius coactae materiae concursu.
Illos uero, quos corruptione, inquit, in passionem uenisse uiderimus, clystere purgandos, aquam dantes largius bibendam, aliquando etiam mulsum, uinum Chium aut Rhodium, sed primo aquatum, secundo etiam meracum. [183] hic etiam rursum suae sectae rigore contempsit suspicionibus in errorem deductus, liquidarum materiarum corrupta temperare festinans, et ita iugiter, ut incurabilem faciat manere passionem. dat etiam sine tempore uinum.
Et quid pluribus? ita curandi diligentiam praetermisit, ut uaria mobilitate uideatur esse confusus. quorum omnium meminisse decet, sed sola supradictorum probari ratione.
Haec sunt, quae de phrenitica passione credidimus ordinanda. nunc de ceteris celeribus uel acutis cum febricula passionibus sequenti docebimus libro.


no previous next